Vísindasjóður Bandaríkjanna (NSF), opinber stofnun sem fjármagnar vísindastarf vestanhafs, ákvað nýlega að fjarlægja hátt í þúsund mælitæki sem fylgjast með sjávarhita, hafstraumum og upptöku sjávar á koltvísýringi áratugum á undan áætlun.
Á meðal þessara tækja er eitt í Grænlandshafi á milli Íslands og Grænlands. Alþjóðlegur hópur vísindamanna sem rannsakar svonefnda veltihringrás Atlantshafsins (AMOC) hefur nýtt sér athuganir tækisins.
Veltihringrásin, sem flytur varma úr suðurhöfum norður á bóginn, hefur gríðarlega þýðingu fyrir búsetuskilyrði við norðanvert Atlantshaf. Veiktist hún verulega eða hryndi alveg hefði það hamfarakennd kólnunaráhrif á veðurfar á Íslandi og víðar í Norður-Evrópu.
Stýrihópur stjórnvalda um veltihringrásina fundaði sérstaklega vegna ákvörðunar Bandaríkjastjórnar um að fjarlægja mælitækin í síðustu viku og bæði umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið og utanríkisráðuneytið safna nú upplýsingum um ákvörðun Bandaríkjastjórnar.
„Við höfum fylgst grannt með þeim breytingum sem eru að verða á fjármögnun rannsóknarinnviða og vöktunarverkefna erlendis. Þegar um er að ræða kerfi sem getur haft áhrif á veðurfar, vistkerfi, matvælaöryggi og innviði í Norður-Atlantshafi er mikilvægt að ákvarðanir byggist á bestu mögulegu vísindum og traustum langtímagögnum,“ segir Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra í skriflegu svari við fyrirspurn Vísis.
Þurfa meira en ekki minna af vísindum á óvissutímum
AMOC-stýrihópurinn skoðar nú hvort Ísland taki þátt í Hafsauganu (e. EU Ocean Eye), nýju langtímarannsóknar- og vöktunarverkefni Evrópusambandsins sem var hleypt af stokkunum í síðustu viku.
Evrópusambandið segir að verkefnið eigi að gera það að leiðtoga í gagnaöflun um hafið á heimsvísu.
„Við erum að leita leiða til að styrkja okkar þekkingargrunn og það gerum við best með auknu alþjóðlegu samstarfi. Þess vegna erum við í þéttu samstarfi við Norðurlöndin í gegnum Norræna ráðherraráðið, auk þess að stýrihópur stjórnvalda um AMOC, sem ég skipaði í síðasta mánuði, er meðal annars að skoða þátttöku Íslands EU Ocean Eye - vöktunar- og rannsóknaverkefni Evrópusambandsins um hafið. Á tímum aukinnar óvissu þurfum við meira af vísindum, ekki minna,“ segir Jóhann Páll.
Brot af því fjármagni sem glatast
Það fé sem Evrópusambandið ætlar Hafsauganu er hins vegar aðeins brot af því sem Bandaríkjastjórn ætlar nú að taka úr umferð.
Framkvæmdastjórn ESB segist ætla að leggja 92 milljónir evra, jafnvirði um 13,2 milljarða íslenskra króna, í Hafaugað til að byrja með. Það er um fjórðungur af því sem Bandaríkjastjórn lagði í hafrannsóknaverkefnið sem á nú að binda enda á, að því er segir í frétt Politico.
„Við ættum að taka góðum fréttum þegar þær berast. Það fjármagn sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins setur til hliðar verður að aukast verulega en núna er að minnsta kosti lánalína til staðar,“ hefur sami miðill eftir Olivier Poivre d'Arvor, sendiherra Frakklands í málefnum norðurslóða og hafsins.
Sambandið þrýstir nú á önnur ríki að leggja sitt af mörkum til hafrannsókna. Costas Kadis, sjávarútvegsstjóri Evrópusambandsins, sagði ekkert eitt ríki eða svæði geta sinnt athugunum á hafinu.
„Þetta verður að vera alþjóðlegt átak þar alþjóðasamvinna sem er í fyrirrúmi,“ sagði Kadis á ráðstefnu um hafrannsóknir og alþjóðasamstarf í gær.
Rannsóknir nauðsynlegar fyrir ákvarðanir um öryggi þjóðarinnar
Vaxandi vísbendingar eru um að veltihringrásin hafi veikst vegna hnattrænnar hlýnunar. Loftslagsráð, sem er íslenskum stjórnvöldum til ráðgjafar, hvatti til stóraukinna aðgerða til þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda vegna þess í síðasta mánuði.
Ráðið sagði nýlegar rannsóknir hafa dregið úr óvissu á mati á veikingu AMOC á þessari öld. Hugsanlega gæti hringrásin veikst um helming fyrir aldamót og óvíst væri hversu mikið hún gæti veikst áður en hún hryndi alveg. Þekkt er úr jarðsögunni að hringrásin geti stöðvast skyndilega.
„Fyrir Ísland eru rannsóknir og vöktun á hafinu, sérstaklega tengt Atlantshafsveltihringrásinni (AMOC), ekki bara fræðilega mikilvæg heldur nauðsynleg til að tryggja ábyrga ákvarðanatöku í málum sem snerta framtíðar öryggi þjóðarinnar,“ segir Jóhann Páll ráðherra.
Hann hefur meðal annars lýst mögulegu hruni AMOC sem þjóðaröryggismáli. Stýrihópur sem hann skipaði um loftslagstengda vendipunkta með áherslu á veltihringrásina í síðasta mánuði á meðal annars að hafa samráð við þjóðaröryggisráð í störfum sínum.
Veltihringrás Atlantshafsins (AMOC) er hluti af þeim meginhafstraumum sem dreifa varma um jörðina frá miðbaugi og í átt að pólunum. Hlýr og saltur yfirborðssjór streymir frá hitabeltinu norður Atlantshaf þar sem hann kólnar og sekkur og myndar svonefndan djúpsjó. Hann streymir svo í hyldýpinu suður á bóginn þar sem hann vellur upp og hringrásin heldur áfram.
Áhyggjur af veikingu AMOC snúast meðal annars um gríðarlegt innflæði ferskvatns vegna bráðnunar Grænlandsjökuls og aukinnar úrkomu. Bráðnunarvatnið gerir sjóinn minna saltan og eðlisléttari þannig að hann sekkur síður. Þannig hægist á hringrásinni. Dæmi eru úr jarðsögunni um að hringrásin stöðvist alveg á hlýskeiðum.
Áætlað hefur verið að vetrarhiti á Íslandi gæti orðið allt að níu gráðum lægri en hann er nú ef AMOC nyti ekki lengur við. Við strendur Noregs gæti orðið allt að tuttugu gráðum kaldara á sama tíma og enn hlýrra yrði sunnar í álfunni.
Veltihringrás Atlantshafsins (AMOC) er hluti af þeim meginhafstraumum sem dreifa varma um jörðina frá miðbaugi og í átt að pólunum. Hlýr og saltur yfirborðssjór streymir frá hitabeltinu norður Atlantshaf þar sem hann kólnar og sekkur og myndar svonefndan djúpsjó. Hann streymir svo í hyldýpinu suður á bóginn þar sem hann vellur upp og hringrásin heldur áfram.
Áhyggjur af veikingu AMOC snúast meðal annars um gríðarlegt innflæði ferskvatns vegna bráðnunar Grænlandsjökuls og aukinnar úrkomu. Bráðnunarvatnið gerir sjóinn minna saltan og eðlisléttari þannig að hann sekkur síður. Þannig hægist á hringrásinni. Dæmi eru úr jarðsögunni um að hringrásin stöðvist alveg á hlýskeiðum.
Áætlað hefur verið að vetrarhiti á Íslandi gæti orðið allt að níu gráðum lægri en hann er nú ef AMOC nyti ekki lengur við. Við strendur Noregs gæti orðið allt að tuttugu gráðum kaldara á sama tíma og enn hlýrra yrði sunnar í álfunni.
