Málið varðar lyfseðilsskyld lyf sem innihalda virk efni sem eru annars bönnuð á Íslandi. Þessi örvandi efni geta svo mælst í blóði ökumanna.
„Fólk með ADHD sem notar ADHD lyf hefur orðið fyrir óþægindum og jafnvel verið dæmt eða beitt viðurlögum fyrir ólöglegan akstur undir áhrifum lyfjanna, þrátt fyrir að þau séu tekin samkvæmt læknisráði,“ segir í umsögn samtakanna um reglugerðardrögin. Ástæðuna megi rekja til ófullnægjandi og gallaðs undanþáguákvæðis í lögum.
„Tugir einstaklinga hafa orðið fyrir verulegum óþægindum vegna þessa, fjárhagstjóni og jafnvel misst ökuréttindin að ósekju,“ segir í yfirlýsingu ADHD samtakanna. Skjólstæðingar þeirra hafi upplifað réttaróöryggi frá því að ný umferðarlög tóku gildi árið 2020.
„ADHD samtökin skora á innviðaráðherra, alþingismenn og réttarvörslukerfið að bregðast við án tafa. Skaðin[n] sem óvönduð lagasetning, ósanngjörn framkvæmd og hægagangur löggjafans og viðeigandi ráðuneyta í að bregðast við skýrum og réttmætum ábendingum ADHD samtakanna er óásættanlegur með öllu.“
Samtökin fagna samt sem áður tilkomu reglugerðardraganna og að hreyfing sé komin á málið.
Leysi einungis hluta vandans
Í reglugerðardrögum innviðaráðuneytisins sem birt hafa verið í samráðsgátt stjórnvalda er mælt fyrir um vanhæfismörk við stjórn ökutækis vegna neyslu ávísunarskyldra lyfja sem innihalda ákveðin efni, þegar þeirra er neytt samkvæmt ávísun læknis.
ADHD samtökin segja reglugerðina einungis leysa hluta vandans sem skapaðist með nýju umferðarlögunum fyrir meira en sex árum.
Samtökin gera til að mynda athugasemd við að virka efnið amfetamín sé einungis tilgreint í reglugerðardrögunum en ekki önnur virk efni sem finnast í ADHD lyfjum sem ávísað er, á borð við metýlfenidat og módafíníl.
Þá fara samtökin fram á að vinnulagi lögreglunnar verði breytt samhliða fyrirhugaðri reglugerð og að ríkissaksóknari gefi út yfirlýsingu um það hvaða áhrif væntanleg reglugerð muni hafa á fyrirmæli til lögreglumanna.
„[…] fjöldi einstaklinga sem tekur ADHD lyf (er byggja á örvandi efni) hefur ranglega verið ásakaður um lyfjaakstur. Sum hafa þessi mál endað fyrir dómi, en líklega oftar verið ranglega þrýst á viðkomandi að skrifa undir sátt, greiða sekt og taka afleiðingum sem því fylgir,“ segir í umsögn samtakanna um reglugerðardrögin.
Kveði á um undanþágu frá lyfi sem geri fólk óökuhæft
ADHD samtökin gera einnig athugasemd við að í viðauka við reglugerðardrögin um undanþágu vanhæfismarka sé að finna róandi lyfið Alprazolam Krka. Athygli er vakin á því að í fylgiseðli lyfsins sé sérstaklega tekið fram að notendur þess eigi ekki að aka eða stjórna vélum.
„Hafa höfundar draganna skoðað hvort þetta eigi við um fleiri róandi efni sem tiltekin eru?“ segir í umsögn ADHD samtakanna.
Einnig er gerð krafa um að breytingar verði gerðar á umferðarlögum samhliða útgáfu nýju reglugerðarinnar sem snúi meðal annars að því að taka skýrt fram að ökumaður þurfi að framvísa læknisvottorði þegar hann er stöðvaður af lögreglu.
„Hvergi er tekið fram í ákvæðinu hvaða afleiðingar það hefði að sýna ekki fram á vottorðið. Hér er í raun um öfuga sönnunarbyrði frá því sem almennt er, þ.e. að sönnunarbyrði um sekt sakbornings hvíli á ákæruvaldinu […].“ Því velti samtökin því upp hvort núverandi ákvæði stangist á við ákvæði í Mannréttindasáttmála Evrópu og stjórnarskrá Íslands um réttmáta málsmeðferð.
Þar að auki segja samtökin hvergi koma fram í lögunum að lögregla eigi að biðja um að sjá læknisvottorð ökumanns. Þá feli krafa um að ökumaður sýni fram á að hann hafi fengið útgefið lyfjaskírteini frá Sjúkratryggingum Íslands vegna neyslu þeirra efna sem mælast í blóði í sér öfuga sönnunarbyrði.
„Sakborningi/ökumanni er gert að afsanna sekt sína þá þegar á vettvangi […] og kemur ekkert fram hverjar afleiðingar þess að framvísa þessu ekki á vettvangi séu. Hér mætti skilja ákvæðið sem svo að nægilegt sé að sýna fram á þetta á síðari stigum, líkt og verið hefur í dómaframkvæmd.
Þá má nefna ómöguleika þess að sýna fram á lögformlegt plagg, en lyfjaskírteini eru í dag einungis á rafrænu formi í lyfjagátt. Því væri einungis hægt að sýna fram á skjáskot af „mínum síðum“ inni á sjukra.is. Þannig er vart hægt að krefjast þess að ökumenn sýni lyfjaskírteini á vettvangi, enda fyrrgreindur ómöguleiki því til fyrirstöðu,“ segir í umsögn samtakanna.
