Sigmundur Davíð Gunnlaugsson gagnrýnir harðlega umræðu um nýja norræna rannsókn á viðhorfum karla. Jafnréttisstofa bendir sjálf á að íslenska úrtakið hafi ekki verið tilviljunarúrtak og að fara þurfi varlega við túlkun niðurstaðna.
Mikil umræða hefur skapast um niðurstöður nýrrar norrænnar rannsóknar þar sem íslenskir karlar virðast skera sig verulega úr þegar kemur að viðhorfum til karlmennsku, ofbeldis og lýðræðis.
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins, gerir rannsóknina og þá umræðu sem fylgt hefur í kjölfarið að umtalsefni í pistli sem hann birti á Facebook í dag. Þar dregur hann í efa að draga megi þær víðtæku ályktanir um íslenska karla sem þegar hafa ratað í fyrirsagnir fjölmiðla.
Tilefni skrifanna er skýrslan State of Nordic Men 2026, sem unnin var af Equimundo: Center for Masculinities and Social Justice fyrir Norrænu ráðherranefndina. Alls byggir rannsóknin á svörum 4.547 karla og kvenna á aldrinum 18 til 45 ára í Danmörku, Finnlandi, Íslandi, Noregi og Svíþjóð.
Vísir fjallaði um niðurstöðurnar undir fyrirsögninni „Sláandi hugmyndir íslenskra karla um ofbeldi“. Þar kom meðal annars fram að 65 prósent íslenskra karla í könnuninni tengdu karlmennsku við að leysa ágreining með ofbeldi. Samsvarandi hlutfall var 23 prósent í Noregi, 31 prósent í Danmörku, 38 prósent í Svíþjóð og 43 prósent í Finnlandi.
Spyr hvers konar Íslendingar hafi lent í úrtakinu
Sigmundur segir að þegar aðferðafræði rannsóknarinnar sé skoðuð vakni ýmsar spurningar.
Markmiðið var að fá um þúsund þátttakendur frá hverju landi en aðeins 547 svör fengust frá Íslandi. Sigmundur vekur jafnframt athygli á samsetningu íslenska úrtaksins og spyr hvort hún kunni að hafa haft áhrif á þær óvenjulegu niðurstöður sem fengust hér á landi.
„Hvernig ber að túlka þetta? Eru íslenskir háskólamenn hlynntari því að leysa mál með ofbeldi en þeir sem eru minna menntaðir (og hvað er þá verið að kenna í háskólunum nú til dags?),“ spyr Sigmundur.
Hann veltir jafnframt upp þeirri skýringu hvort þátttakendur kunni í einhverjum mæli að hafa svarað út frá því sem þeir töldu vera „rétt svar“ við spurningum um karlmennsku.
„Var óhóflegur fjöldi íslensku þátttakendanna e.t.v. að reyna að veita það sem þeir töldu vera ‚rétt svar‘ í kynjafræðikönnun?“
Jafnréttisstofa varar sjálf við túlkun úrtaksins
Gagnrýni á aðferðafræðina fær nokkra stoð í umfjöllun Jafnréttisstofu sjálfrar um rannsóknina.
Stofnunin tók þátt í ráðgjafarhópi rannsóknarinnar og segir sérstaklega mikilvægt að hafa aðferðina í huga þegar niðurstöður einstakra landa eru skoðaðar.
Úrtakið var ekki hreint tilviljunarúrtak. Þátttakendur voru fengnir úr netpanelum og beitt var markmiðs- og kvótaúrtaki til að ná ákveðinni samsetningu svarenda. Karlar voru jafnframt vísvitandi hafðir fleiri en konur.
Á Íslandi náðist ekki sú stærð úrtaks sem stefnt hafði verið að. Íslenskir þátttakendur voru 547, þar af voru karlar 82 prósent og konur 18 prósent.
Jafnréttisstofa tekur sérstaklega fram að þátttakendur í netpanelum geti verið frábrugðnir almenningi „hvað varðar viðhorf og hegðun“ og segir því að fara þurfi varlega þegar niðurstöðurnar eru túlkaðar.
Það setur þær afgerandi fyrirsagnir sem birst hafa um viðhorf „íslenskra karla“ í mikilvægt samhengi.
Íslensku konurnar skera sig einnig úr
Sigmundur vekur einnig athygli á atriði sem hefur fengið minni athygli í umræðunni: Að íslensku konurnar í rannsókninni virðist einnig skera sig frá konum annars staðar á Norðurlöndum í sumum sömu spurningum.
„Eitt af því sem er merkilegt við könnunina er hversu mikið samhengi er milli svara íslensku karlanna og kvennanna m.a. varðandi ofbeldið. Þar mælast konurnar lægra en íslensku karlarnir en samt miklu hærra en erlendu konurnar og m.a.s. hærra en erlendu karlarnir,“ skrifar hann.
Þetta telur Sigmundur gefa frekara tilefni til að spyrja hvort sérstaða Íslands í niðurstöðunum kunni að einhverju leyti að skýrast af úrtakinu fremur en stórkostlegum mun á hugmyndum íslenskra karla og annarra norrænna karla.
Efast um niðurstöður um lýðræði
Sigmundur gerir einnig athugasemdir við þann hluta rannsóknarinnar sem fjallar um lýðræði og traust til stofnana.
Í umfjöllun Vísis kom fram að íslenskir karlar skæru sig einnig úr hvað þetta varðaði. Sigmundur gagnrýnir hvernig hugtakið „andlýðræðisleg viðhorf“ sé notað og telur hættu á að vantraust á stjórnvöld eða gagnrýni á stjórnmálakerfið sé túlkað sem andstaða við lýðræði.
Sérstaklega nefnir hann svör við fullyrðingunni um að „ríkisstjórn sem brennir allt til grunna sé eina leiðin fram á við“.
„Ég ætla að leyfa mér að efast um að það sé rétt sem fram kemur í skýrslunni að 64% ungra íslenskra karla og tæpur helmingur kvenna sé því sammála,“ skrifar Sigmundur.
„Úr hvaða hópum voru þátttakendur Íslands eiginlega valdir?“
Kallað eftir aðgerðum
Niðurstöður rannsóknarinnar hafa þegar orðið tilefni ákalls um viðbrögð.
Arnar Gíslason, doktorsnemi í kynjafræði við Háskóla Íslands, sagði í samtali við Vísi að niðurstöðurnar ættu að vera „viðvörunarmerki fyrir íslenskt samfélag“ og að skoða þyrfti hvaða skilaboð ungir drengir fengju meðal annars um konur, jafnréttismál, hinsegin mál og innflytjendur.
Hann nefndi meðal annars stjórnvöld og íþróttahreyfinguna sem mögulega vettvanga aðgerða.
Sigmundur lítur þetta öðrum augum og telur ákveðið mynstur birtast þegar rannsóknir sem þessar leiði fyrst til skilgreiningar á samfélagslegu vandamáli og síðan krafna um aukin verkefni og fjárveitingar.
„Hringrásarhagkerfi vandamálabransans virðist vera í góðum málum. Næg verkefni fram að næsta bakslagi,“ skrifar hann.
Hann lýkur pistlinum með því að velta fyrir sér hvort Norræna ráðherranefndin ætti næst að rannsaka viðhorf þeirra sem flust hafa til Norðurlandanna á síðustu árum.
„En gæti verið ráð að Norræna ráðherranefndin léti næst gera rannsókn á viðhorfum þeirra sem bæst hafa í samfélög landanna á síðustu árum?
Eller blir det för problematiskt?“
