Netanjahú forsætisráðherra Ísraels hafði tveimur dögum áður kallað þá fulltrúa „siðferðislega hugleysingja“ sem gengu úr sal þegar hann steig í ræðustól allsherjarþingsins. Tugir fulltrúa tóku þátt í mótmælunum. Þorgerður tók orðalagið upp í eigin ræðu í dag.
„Við heyrðum talað um „siðferðislega hugleysingja“ úr þessum fundarstóli. Fyrir mér þá eru siðferðislegir hugleysingjar þeir leiðtogar heims sem neita að setjast niður og semja um sanngjarnan og varanlegan frið.“
Hún bætti við að sama ætti við þá sem neituðu fólki í brýnni neyð um mannúðaraðstoð og leiðtoga sem brytu ítrekað gegn alþjóðalögum og gerðu lítið úr þeim.
Tilvistarspurning fyrir Ísland
Þorgerður Katrín Gunnlaugsdóttir utanríkisráðherra sagði ekki mega una því að aðildarríki Sameinuðu þjóðanna haldi alþjóðalög í heiðri aðeins þegar þeim hentar. Úrskurðum alþjóðadómstóla beri að hlíta og ekki aðeins þegar líkar niðurstaðan. Fullveldi þjóða ber að virða skilyrðislaust.
Þorgerður Katrín ávarpaði allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna í New York nú síðdegis. Þar lagði hún áherslu á að fyrir smáþjóð eins og Ísland skipti öllu að virðing væri borin fyrir alþjóðalögum. Ekki þýði að kenna stofnununum um að það hrikti í stoðum alþjóðakerfisins. Á bak við sama kerfi séu jú einstaklingar, leiðtogar, þjóðir, sem verði að standa vörð um þau gildi sem liggja til grundvallar.
Í ræðu hennar voru grimmilegar framferði Rússlands í Úkraínu annars vegar og Ísraels á Gasaströndinni fyrirferðamikið. Rauði þráðurinn var sú hætta sem hún sagði steðja að alþjóðakerfinu þegar ríki ákveði það sjálf hvenær þau eru bundin af alþjóðalögum.
Þorgerður sagði ekki ganga að ríki byggðu upp alþjóðlega dómstóla, fögnuðu störfum þeirra þegar þeir beindu sjónum að andstæðingum þeirra en græfu síðan undan sömu stofnunum þegar athygli þeirra beindist að bandamönnum.
Dómum alþjóðlegra dómstóla yrði að hlíta óháð því hvort stjórnvöldum líkaði niðurstaðan og fullveldi ríkja yrði að virða óháð því hvort landsvæði þeirra stæði í vegi fyrir landtökudraumum annarra ríkja.
„Þegar gróf brot eru látin óátalin aukast líkurnar á að þau verði endurtekin,“ sagði ráðherrann og bætti við að fyrir smáríki væri þetta ekki aðeins spurning um prinsipp heldur tilvistarspurning.
Ísland fagnar í ár áttatíu árum frá inngöngu í Sameinuðu þjóðirnar. Þorgerður sagði Ísland allan þann tíma hafa byggt afstöðu sína á þeirri hugmynd að smáríki ættu að njóta sömu verndar, réttinda og röddar og stórveldi.
Úkraína og Gasa fyrirferðamikil
Rússneska innrásin í Úkraínu var eitt þeirra dæma sem Þorgerður nefndi um brot gegn þessari grundvallarreglu.
Hún sagði Rússa hafa ráðist inn í fullvalda nágrannaríki í þeim tilgangi að breyta landamærum með valdi og svipta aðra þjóð réttinum til að ráða eigin framtíð. Afstaða Íslands væri óbreytt. Úkraína ætti rétt á að verja sig, rétt á fullveldi og friðhelgi landamæra sinna og rétt á sanngjörnum og varanlegum friði á grundvelli alþjóðalaga.
Að baki þeirri afstöðu lægi einföld regla: „Engin þjóð fær að ákveða framtíð annarrar.“
Sömuleiðis sagði Þorgerður að þjáningar Palestínumanna ekki mega verða að bakgrunnssuði.
„Við getum ekki unað því að Gasa sé sýknt og heilagt lagt í rúst og í kjölfarið endurreist á meðan ekki er tekist á við undirliggjandi ástæður átakanna,“ sagði hún.
Þorgerður gagnrýndi einnig áframhaldandi landnemabyggðir á Vesturbakkanum og ofbeldi landnema gegn Palestínumönnum. Markmið Íslands væri áfram sjálfbært palestínskt ríki við hlið Ísraels þar sem báðar þjóðir gætu lifað við öryggi, með sæmd og í friði.
Neitunarvaldið meingallað
Þorgerður var þó ekki einhlít í vörn sinni fyrir Sameinuðu þjóðunum og sagði hollustu við stofnunina ekki þýða að halda bæri því fram að hún starfaði fullkomlega.
Skriffinnska gæti verið þung í vöfum, ákvarðanataka hæg og fjármunum dreift of víða. Öryggisráðið, sem bæri meginábyrgð á alþjóðlegum friði og öryggi, væri auk þess alltof oft lamað þegar mest þyrfti á því að halda.
Neitunarvaldið hefði of oft orðið skjöldur gegn aðgerðum í stað verkfæris til að varðveita frið. Ísland styddi því umbætur á Sameinuðu þjóðunum en vandinn væri að mati Þorgerðar ekki aðeins stofnanalegur.
„Dýpri áskorunin er pólitísk,“ sagði hún. Styrkur Sameinuðu þjóðanna réðist að lokum af vilja ríkjanna sjálfra til þess að standa vörð um grundvallarreglurnar sem stofnunin hvíldi á.
Áttugasta og fyrsta allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hófst fyrr í þessum mánuði og leiðtogaumræður hafa staðið yfir frá þriðjudegi. Öll 193 aðildarríki samtakanna eiga þar sæti.
Kynbundin aðskilnaðarstefna
Í ræðu sinni vék Þorgerður einnig að mannréttindum. Hún lýsti áhyggjum af bakslagi í jafnréttismálum og réttindum hinsegin fólks, meðal annars í Evrópu, og sagði pólitíska öfgahyggju og valdboðsstefnu sækja í sig veðrið.
„Mannréttindi eins koma ekki á kostnað annars,“ sagði Þorgerður. Jafnrétti kvenna tæki ekki réttindi frá körlum og frelsi hinsegin fólks skerti ekki frelsi annarra.
Hún sagði bakslagið hvergi jafn öfgafullt og í Afganistan, þar sem konur og stúlkur hefðu markvisst verið gerðar ósýnilegar í opinberu lífi. Stúlkum væri meinaður aðgangur að menntun og konur sviptar grundvallarfrelsi.
„Fyrir mér er þetta ekkert annað en kynbundin aðskilnaðarstefna,“ sagði Þorgerður.
Ísland situr nú í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og sagði ráðherrann að þar yrði áfram lögð sérstök áhersla á jafnrétti kynjanna, réttindi hinsegin fólks, réttindi barna og ungmenna og tengsl mannréttinda og umhverfis.
Loftslagsbreytingar ekki hugmyndafræði
Þorgerður beindi að lokum orðum sínum að leiðtogum sem afneita eða afbaka vísindalegar niðurstöður um loftslagsbreytingar. Þeir ættu að útskýra afstöðu sína fyrir íbúum eyþjóða sem horfðu á yfirborð sjávar hækka í kringum sig og fólki sem missti land og lífsviðurværi vegna þurrka og jarðvegseyðingar.
Á norðurslóðum væru breytingarnar sýnilegar þar sem hækkandi hitastig og minnkandi ís breyttu þegar vistkerfum og lífi fólks.
„Loftslagsbreytingar eru ekki hugmyndafræði. Milljónir manna búa nú þegar við afleiðingar þeirra. Við þurfum að takast á við þær, ekki skauta framhjá þeim,“ sagði Þorgerður.
Hún lauk ræðunni á því að valið sem stæði frammi fyrir ríkjum heims væri í grunninn hvort þau væru reiðubúin að verja reglurnar líka þegar reglurnar skiluðu þeim ekki þeirri niðurstöðu sem þau sjálf vildu.
