Eldur Smári Kristinsson skrifar:

Ég les grein Jóns Þórs Ólafssonar fyrst og fremst til að svara því sem hann raunverulega skrifar. Þess vegna skiptir máli að byrja á grundvallaratriði: lögin frá 2019 voru ekki bara um vernd barna með ódæmigerð kyneinkenni. Þau breyttu einnig grundvelli lagalegrar kynskráningar fyrir alla.

Það er sá hluti málsins sem Jón virðist helst vilja komast hjá.

Jón skrifar eins og lögin hafi verið vandlega undirbúin, samhljóða samþykkt og fyrst og fremst sett til að vernda börn. Hann blandar þar saman tveimur ólíkum málum: annars vegar börnum sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni og hins vegar þeirri hugmynd að kyn sé persónuleg upplifun sem einstaklingur geti sjálfur skilgreint.

Þetta eru ekki sömu málin.

Intersex er líffræðilegur breytileiki í kyneinkennum. Trans tengist hins vegar hugmyndum um kynvitund og sjálfsskilgreiningu kyns. Að setja þetta tvennt í sama samhengi kann að vera pólitískt þægilegt, en það gerir ekki greinarmuninn vísindalega eða lagalega óþarfan.

Og það er einmitt þessi ruglingur sem hefur einkennt umræðuna.

Umræðan sem fékk aldrei að eiga sér stað

Í aðdraganda lagasetningarinnar fékkst ekki eðlileg og opinská umræða um öll áhrif laganna. Það á sérstaklega við um áhrif þeirra á konur, samkynhneigða og börn.

Málið var að stórum hluta kynnt almenningi sem mannréttinda- og verndarmál fyrir intersex-börn. Það var sterk tilfinningaleg umgjörð. En þegar aðrir þættir málsins voru ræddir, meðal annars áhrif sjálfskilgreiningar kyns á kynbundin réttindi og rými, þá voru gagnrýnisraddir oftar en ekki afgreiddar með því að efast um siðferðilegt inntak þeirra.

Þannig verður ekki lýðræðisleg umræða. Þá er ekki verið að svara rökum. Þá er verið að skilgreina þann sem setur þau fram sem vandamálið.

Jón lýsir andstöðu við kynsjálfskilgreiningu eins og hún sé sambærileg við baráttu gegn skilnaði eða samkynhneigð. Það er söguleg rangfærsla.

Ég er samkynhneigður karl. Kaþólskur í þokkabót! Ég veit hvað það kostaði að fá viðurkenningu á því að tveir karlar sem elska hvor annan séu ekki veikir, óeðlilegir eða siðferðilega rangir. Ég veit líka hvað persónulegur fórnarkostnaður getur verið þegar maður neitar að þegja.

Í meira en áratug hef ég krafist þess að þessi umræða fái að eiga sér stað. Ég veit því af eigin reynslu að kostnaðurinn við að standa í henni hefur ekki verið ímyndaður. Hann hefur meðal annars falist í útskúfun, takmörkuðum aðgangi að atvinnu, málshöfðunum og lögreglukærum.

Ég nefni þetta ekki til að fá samúð. Ég nefni það vegna þess að það er hluti af veruleikanum sem fylgt hefur þessari umræðu. Það er auðvelt að tala um frjálsa og opna umræðu þegar maður hefur ekki þurft að greiða persónulega dýru verði fyrir að krefjast hennar.

Baráttan fyrir réttindum samkynhneigðra snerist um það að tveir einstaklingar af sama kyni gætu elskað hvor annan án þess að samfélagið gerði þá að sjúklingum, glæpamönnum eða útskúfuðum. Hún snerist ekki um að afnema merkingu kyns.

Þegar Jón setur gagnrýni á kynsjálfskilgreiningu í sama flokk og fordóma gegn samkynhneigðum snýr hann þessari sögu á hvolf.

Samkynhneigð byggist á aðlöðun að kyni. Ef kyn verður hins vegar skilgreint fyrst og fremst sem breytileg persónuleg upplifun, skapast óhjákvæmilega spurningar um merkingu orðsins „samkynhneigð“. Það er ekki hatursorðræða að spyrja þeirrar spurningar. Það er ekki afturhald að krefjast þess að hún sé rædd.

Hvað gerðu lögin í raun?

Jón heldur því fram að lögin frá 2019 hafi loksins bannað óafturkræf inngrip á börnum. Það er of einföld lýsing á því sem gerðist.

Intersex Ísland, Trans Ísland og Samtökin ’78 fögnuðu lögunum en lýstu jafnframt vonbrigðum með að intersex-börn fengju ekki þegar í stað vernd gegn ónauðsynlegum og óafturkræfum inngripum. Í stað þess var starfshópur skipaður.

Amnesty og Intersex Ísland höfðu áður varað við þessari stöðu: að frumvarpið yrði kynnt sem réttarbót fyrir intersex-börn án þess að óþarfa og óafturkræf inngrip yrðu bönnuð þegar í stað.

Þetta skiptir máli.

Ef intersex-börn eru notuð sem siðferðilegur grundvöllur fyrir lögunum er lágmarkskrafa að skoða hvað samtök sem berjast fyrir réttindum þeirra sögðu sjálf þegar lögin voru sett.

En það sem lögin gerðu strax var annað og miklu víðtækara: þau slitu lagalegri kynskráningu að verulegu leyti frá líffræðilegum kyneinkennum.

Fullorðinn einstaklingur gat skráð kyn sitt án þess að það væri háð athugun á kynfærum, kynkirtlum eða litningum.

Það er sjálfskilgreining.

Það er ekki það sama og að vernda barn sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni.

Af hverju mátti ekki ræða þetta?

Vegna þess að hér koma konur inn í myndina.

Ef lagalegt kyn verður skráning sem einstaklingur getur sjálfur skilgreint, vakna eðlilegar spurningar um kynbundin rými, íþróttir, fangelsi, kvennaathvörf og söfnun tölfræðilegra upplýsinga um ofbeldi.

Það á að vera hægt að ræða þessar spurningar án þess að konur séu kallaðar haturskonur.

Það á að vera hægt fyrir lesbíur að ræða hvað það þýðir að vera kona sem laðast að konum án þess að vera sakaðar um útskúfun.

Það á að vera hægt fyrir homma að verja skilgreiningu samkynhneigðar sem aðlöðunar að sama kyni án þess að vera kallaðir svikarar.

Þetta eru ekki óeðlilegar kröfur. Þetta eru grundvallarspurningar um það hvað orðin kyn, kona, karl, lesbía og hommi eiga að merkja í lögum og samfélagi.

Ef ekki má spyrja þessara spurninga vegna þess að þær kunna að særa tilfinningar einhvers, þá er ekki lengur verið að ræða málið. Þá er verið að loka umræðunni.

Umsagnir eru ekki þjóðarumræða

Jón telur upp umsagnir Umboðsmanns barna, Barnaheilla, Landlæknis og Prestastefnu sem sönnun þess að málið hafi verið rækilega rætt.

En umsagnir eru ekki þjóðarumræða.

Samráðsgátt er ekki þjóðarumræða.

Og fjöldi umsagna segir ekki sjálfkrafa neitt um gæði þeirra.

Ég hef ítrekað orðið var við það í stjórnsýslunni að umsagnir um þessi mál eru stuttorðar, slagorðakenndar og meira í takt við ríkjandi tískustrauma og orðræðu samtímans en við ítarlega greiningu á staðreyndum, gögnum og mögulegum afleiðingum lagasetningar. Það er auðvitað ekki þannig með allar umsagnir eða alla umsagnaraðila. En þegar umsagnir eru notaðar sem sönnun þess að mál hafi verið rækilega rannsakað og rætt, verður að skoða innihald þeirra, ekki bara fjöldann eða nöfnin undir þeim.

Ég hef sjálfur séð þetta í samskiptum mínum við stjórnsýsluna.

Eitt dæmi var fundur sem ég átti með umboðsmanni barna ásamt blaðakonunni Julie Bindel. Þar varð mér sérstaklega ljóst hversu erfitt getur verið að fá efnislega umræðu þegar fyrirfram mótuð orðræða og ákveðin hugmyndafræðileg viðmið virðast hafa tekið yfir.

En vandinn er stærri en einstakur fundur.

Í stjórnsýslunni hefur smám saman verið dregin upp svo neikvæð og ýkt mynd af mér að stundum virðist fólk vart hafa treyst sér til að hitta mig á fundum. Ég hef þurft að fá aðra til að bóka fundi fyrir mig og fara með mér sem eins konar „aðstoðarmenn“ til þess að tryggja að fundirnir yrðu yfirleitt haldnir.

Þetta er athyglisvert í ljósi þess að ég hef í meira en áratug krafist þess sama: að fá að ræða málin.

Ekki að þvinga fólk til að vera sammála mér.

Ekki að krefjast þess að mín niðurstaða verði samþykkt.

Heldur einfaldlega að fá að leggja fram rök, spyrja gagnrýninna spurninga og fá svör.

Ef stjórnsýslan hefur hins vegar þegar mótað sér þá mynd að ákveðinn einstaklingur sé svo ógnandi eða óþægilegur að helst þurfi að forðast fundi með honum, þá er það ekki lengur málefnaleg stjórnsýsla. Þá hefur persónugreining komið í stað rökræðunnar.

Og það er nákvæmlega það sem ég hef verið að gagnrýna.

Börnin

Sama gildir um börn.

Barn sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni þarfnast vandaðrar læknisfræðilegrar greiningar, eftirfylgdar og varúðar gagnvart óþarfa og óafturkræfum inngripum.

En það er allt annað mál þegar barn sem upplifir vanlíðan vegna kynhlutverka, er kvíðið, einhverft, samkynhneigt eða hefur orðið fyrir áföllum er sagt að vandinn sé endilega rangt kyn sem þurfi að staðfesta með félagslegri umbreytingu, hormónameðferð eða síðar skurðaðgerðum.

Þar þarf að gera miklu meiri kröfur um vísindalegan grunn, langtímaþekkingu og varúð.

Cass-skýrslan og breytingar sem síðar hafa orðið á nálgun ýmissa Evrópuríkja hafa sýnt að þessi mál eru mun flóknari en oft var látið í veðri vaka. Það ætti að nægja til þess að krefjast vandaðrar umræðu – ekki minna.

Á Íslandi árin 2018 og 2019 var hins vegar afar lítið rými fyrir þá gagnrýni í opinberri umræðu.

Það sem börn eiga skilið

Börn eiga skilið að fullorðið fólk geti greint á milli ólíkra mála.

Þau eiga skilið að vernd barna með ódæmigerð kyneinkenni sé ekki blandað saman við lögfestingu sjálfskilgreiningar kyns.

Þau eiga skilið að læknisfræðilegar ákvarðanir séu teknar af varfærni og á grundvelli bestu mögulegu þekkingar.

Konur eiga skilið að geta rætt kynbundin rými án þess að vera sakaðar um hatur.

Lesbíur eiga skilið að geta talað um kynhneigð sína án þess að vera kallaðar útskúfunarsinnar.

Hommar eiga skilið að geta talað um samkynhneigð án þess að vera sakaðir um svik við mannréttindabaráttu.

Og almenningur á skilið að löggjöf sem snertir allt þetta sé rædd eins og hún er í raun: löggjöf með víðtæk áhrif á skilgreiningu kyns, réttindi kvenna, réttindi samkynhneigðra og meðferð barna.

Ekki sem tilfinningaþrungin saga um börn sem náttúran „blandar“.

Náttúran getur skapað ódæmigerð kyneinkenni í einstökum tilvikum. Það er staðreynd sem kallar á læknisfræðilega umhyggju og vernd.

En það er allt annað en að halda því fram að kyn sé einfaldlega breytileg skráning sem hver einstaklingur geti skilgreint fyrir sig.

Ef Jón vill raunverulega vanda umræðuna um velferð barna ætti hann því að byrja á því að hætta að nota intersex-börn sem skjöld fyrir löggjöf sem hafði mun víðtækari áhrif.

Ég hef krafist þess í meira en áratug að þessi umræða fái að eiga sér stað. Ég veit því hvað það kostar þegar hún fær ekki að eiga sér stað.

Ég hef greitt minn persónulega fórnarkostnað: með persónulegum rógburði, jafnvel í sjónvarpi, útskúfun, takmörkuðum aðgangi að atvinnu, málshöfðunum og lögreglukærum.

En það breytir ekki grundvallaratriðinu: Ég krefst þess ekki að fólk sé sammála mér. Ég krefst þess aðeins að fólk þori að ræða við mig og taki rök mín til efnislegrar skoðunar.

Nú er kominn tími til að þessi umræða fái loksins að eiga sér stað, ekki með uppnefnum, siðferðilegum skotgröfum eða tilraunum til að þagga hana niður áður en hún hefst, heldur með rökum, gögnum og vilja til að hlusta.