Þetta er meðal þess sem kemur fram í drögum að frumvarpi til breytinga á útlendingalögum. Þar eru lagðar fram breytingar sem ætlað er að veita þolendum mansals, misneytingar og alvarlegra vinnumarkaðsbrota betri kost á því að leita réttar síns án þess að glata dvalarrétti sínum eða áunnum rétti til ótímabundins dvalarleyfis.
Drögin voru birt í Samráðsgátt stjórnvalda í dag. Frumvarpið er sagt fela í sér heildarendurskoðun á þeim hluta útlendingalaga sem snýr að dvalarleyfum og er því meðal annars ætlað að færa umgjörð dvalarleyfa nær því sem tíðkast á öðrum Norðurlöndum.
Meta hvort fólk muni yfirgefa landið
Ef frumvarpsdrögin ná fram að ganga munu yfirvöld taka upp mat á því hvort umsækjendur um tímabundið dvalarleyfi vegna atvinnuþátttöku eða menntunar og menningarskipta muni yfirgefa landið að loknum gildistíma leyfisins.
„Leiði heildarmat til þeirrar niðurstöðu að líklegt sé að umsækjandi muni ekki yfirgefa landið skal umsókn hafnað.“
Við matið verði meðal annars heimilt að líta til „upplýsinga um umsækjanda sjálfan, ástæðu umsóknar, aðstæðna í heimaríki hans og fyrirliggjandi upplýsinga og almennrar reynslu stjórnvalda af umsækjendum í sambærilegri stöðu og af sama ríkisfangi eða frá sama upprunaríki og umsækjandi.“
Einnig verði Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála heimilt að styðjast við lista yfir ríki sem teljast áhætturíki. Áþekk sjónarmið eru sögð liggja til grundvallar við mat á umsóknum um dvalarleyfi á öðrum Norðurlöndum og við samræmda framkvæmd Schengen-ríkjanna við útgáfu vegabréfsáritana.
Vilja ekki setja á fót umfangsmikið eftirlit með au pair
Skilyrði vistráðninga, sem ná yfir svokölluð au pair, og eftirlit með þeim eru sögð hafa verið mun veikara hér á landi en í öðrum norrænum ríkjum. Þá er vísað til þess að Noregur felldi niður heimildir til vistráðningar fólks utan Evrópska efnahagssvæðisins árið 2024. Alls voru 764 dvalarleyfi veitt á grundvelli vistráðningar á Íslandi á árunum 2017 til 2024. Af þeim voru 78 prósent veitt til ríkisborgara Filippseyja.
„Þrennt leiðir til þess að handhafar slíkra leyfa eru taldir sérstaklega viðkvæmir gagnvart hagnýtingu og verður því ekki breytt með þrengri skilyrðum eða auknu eftirliti: leyfið veitir engin atvinnuréttindi eða réttindaávinnslu þótt inntak dvalarinnar sé heimilisstörf og barnagæsla, dvölin fer fram á einkaheimili þar sem eftirlit annarra eftirlitsaðila en lögreglu nær ekki til, og dvalarrétturinn er bundinn við eina tiltekna vistfjölskyldu,“ segir í frumvarpsdrögunum.
Þetta síðastnefnda geti skapað valdaójafnvægi milli fjölskyldunnar og þess vistráðna.
„Ef farin hefði verið sú leið að þrengja skilyrði fyrir veitingu umrædds leyfis í stað þess að fella leyfið brott hefði slíkt kallað á uppbyggingu og fjármögnun sjálfstæðs eftirlits en slíku eftirliti er ekki fyrir að fara í dag. Ekki hefur verið talið raunhæft að koma á fót eða fjármagna slíkt eftirlit með aðbúnaði á einkaheimilum í ljósi umfangs leyfaflokksins og þess kostnaðar sem af því getur hlotist,“ segir í frumvarpsdrögunum.
Sömu sjónarmið hafi legið til grundvallar ákvörðun Noregs um að fella niður heimild til vistráðningar ríkisborgara utan Evrópska efnahagssvæðisins árið 2024. Menningarskipti á grundvelli vistráðningar verða áfram möguleg á öðrum grundvelli samkvæmt drögunum í tengslum við dvalarleyfi vegna menntunar og menningarskipta. Áfram verði hægt að vistráða fólk frá ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins.
Lengja tímann sem líður að ótímabundnu dvalarleyfi
Í frumvarpsdrögunum segir að hinn almenni fjögurra ára ávinnslutími ótímabundins dvalarleyfis sem sé við lýði á Íslandi sé með því stysta sem gerist á Norðurlöndum. Því er lagt til að hann verði lengdur í sex ár.
Ríkisborgarar EES- og EFTA-ríkja og aðstandendur þeirra þurfa áfram að dvelja á Íslandi í fimm ár í stað sex til þess að öðlast rétt til ótímabundinnar dvalar. Misræmið er skýrt með vísan til skuldbindinga Íslands gagnvart EES-samningnum sem setji stjórnvöldum ákveðnar skorður.
Samkvæmt drögunum munu handhafar dvalarleyfis á grundvelli starfs sem krefst sérfræðiþekkingar áfram geta sótt um ótímabundið dvalarleyfi eftir fjögurra ára dvöl í stað sex, að uppfylltum skilyrðum.
Þá er lagt til að nýjum lið verði bætt við lögin um brotaferil umsækjanda sem sé svohljóðandi:. „Ef umsækjandi hefur endurtekið framið brot eða á mál til meðferðar í refsivörslukerfinu skal að jafnaði ekki veita dvalarleyfi á grundvelli sérstakra tengsla.“
Einnig er kveðið á um nýtt skilyrði þegar kemur að veitingu ótímabundinna dvalarleyfa og snýr það að vanskilum vegna skatta, opinberra gjalda eða sekta sem eru til innheimtu hjá innheimtumanni ríkissjóðs, sveitarfélagi eða opinberum stofnunum. Umsækjandi telst ekki vera í vanskilum ef búið er að gera samning eða greiðsluáætlun og staðið skil samkvæmt því.
Dvalarleyfi veitt til fjölbreyttari hóps þolenda
Í frumvarpsdrögunum er lagt til að sé fyrir hendi rökstuddur grunur um að útlendingur sem dvelur á Íslandi á grundvelli atvinnu hafi sætt misneytingu eða alvarlegu vinnumarkaðsbroti sé heimilt að veita honum dvalarleyfi til 12 mánaða svo honum sé kleift að leita sér að öðru starfi eða leita réttar síns.
„Annars vegar skal liggja fyrir staðfesting frá stéttarfélagi eða eftir atvikum samtaka aðila vinnumarkaðarins um að umsækjandi sé mögulegur þolandi misneytingar eða alvarlegra vinnumarkaðsbrota í því ráðningarsambandi sem dvalarleyfi hans byggist á, eða frá Vinnueftirliti ríkisins hins vegar um að vinnuveitandi hafi með verulegum hætti vanrækt skyldur sínar gagnvart honum samkvæmt þeim lögum sem stofnunin hefur eftirlit með. Enn fremur þarf að liggja fyrir staðfesting um að slit hafi orðið á ráðningarsambandinu,“ segir í frumvarpsdrögunum.
Æskilegt sé að sérstaklega sé kveðið á um þennan rétt í lögunum í ljósi viðkvæmrar stöðu handhafa tímabundinna atvinnuleyfa.
„Sá sem sætir misneytingu af hálfu vinnuveitanda stendur því frammi fyrir uppsögn sem getur kostað hann dvalarrétt. Telja má að slíkt ójafnvægi í valdasambandi launþega og atvinnurekanda dragi úr líkum á því að brot séu tilkynnt og geti torveldað lögbundið eftirlit.“
Í núgildandi löggjöf er mælt fyrir um dvalarleyfi fyrir þolendur og hugsanlega þolendur mansals. Samkvæmt henni getur slíkt dvalarleyfi ekki orðið grundvöllur ótímabundins dvalarleyfis og dvöl á slíkum leyfum því orsakað rof á hinni samfelldu dvöl sem krafa er gerð um.
„Útlendingur sem dvelst hér á landi á grundvelli tímabundins dvalarleyfis og verður þolandi mansals getur því glatað áunnum rétti sínum vegna háttsemi þriðja aðila sem hann á ekki sök á,“ segir í frumvarpsdrögunum. Því sé lagt til að sérstök dvalarleyfi veitt til þolenda og mögulegra þolenda mansals telji upp í ávinnslutíma ótímabundins dvalarleyfis samkvæmt frekari skilyrðum.
Þrengja skilyrði fyrir fjölskyldusameiningu
Þegar kemur að fjölskyldusameiningu þar sem maki fær dvalarleyfi á grundvelli sambúðar er í frumvarpsdrögunum lagt til að lágmarkstími sambúðar verði lengdur úr einu ári í tvö. Einnig er mælt fyrir því að hvor aðili þurfi að hafa náð 24 ára aldri þegar dvalarleyfi er veitt. Í dag þurfa einstaklingarnir einungis að vera orðnir átján ára.
„Markmið beggja ákvæða er hið sama: að draga úr hættu á að stofnað sé til hjúskapar eða sambúðar í öðrum tilgangi en þeim að mynda fjölskyldu, þar á meðal í því skyni einu að afla dvalarleyfis, og draga úr hættu á að einstaklingar, einkum ungt fólk og þá einna helst ungar konur, séu þvinguð til hjúskapar fyrir tilstilli fjölskyldu eða annarra,“ segir í frumvarpsdrögunum.
Jafnframt segir að víkja megi frá aldursskilyrðinu ef aðilar hafa gengið í hjúskap, stofnað til sambúðar eða getið barn saman áður en sá maki sem búsettur er hér á landi fluttist til landsins. Einnig sé hægt að fara fram á undantekningu ef aðilar gengu í hjúskap á meðan báðir höfðu dvalarleyfi á Íslandi eða vegna „aðkallandi umönnunarsjónarmiða gagnvart þeim maka sem óskað er sameiningar við.“
Mega ekki eiga aðra aðstandendur í heimalandi
Í samhengi fjölskyldusameininga er einnig lagt til að foreldrar dvalarleyfishafa sem eru eldri en 67 ára verði felldir úr skilgreiningu laganna á „nánasta aðstandanda“.
Þess í stað er bætt við ákvæði sem kveður á um að heimilt sé að veita útlendingi sem er 67 ára eða eldri dvalarleyfi að uppfylltum skilyrðum eigi hann uppkomið barn á Íslandi „enda teljist knýjandi ástæður fyrir veitingu dvalarleyfis, svo sem vegna aðkallandi umönnunarsjónarmiða.“
Aðstandandi sé í skilningi ákvæðisins íslenskur eða annar norrænn ríkisborgari sem sé með fasta búsetu á Íslandi eða útlendingur sem dvelst hér á landi á grundvelli dvalarleyfis.
Ekki er heimilt að veita dvalarleyfi á grundvelli ákvæðisins ef útlendingur á aðra aðstandendur, maka eða börn, í heimaríki, samkvæmt frumvarpsdrögunum.
Vill afnema undanþágu þeirra sem hljóta alþjóðlega vernd
Í dag er það eitt skilyrða ótímabundins dvalarleyfis að framfærsla útlendings hafi verið trygg á dvalartíma hans og hann geti framfleytt sér hér á Íslandi með löglegum hætti.
Það skilyrði hefur ekki átt við um fólk sem hefur haft dvalarleyfi á grundvelli alþjóðlegrar verndar eða mannúðarsjónarmiða.
„Sú undanþága er séríslensk og á sér ekki samsvörun í framkvæmd annarra norrænna ríkja,“ segir í frumvarpsdrögunum og því er lagt til að undanþáguákvæðið verði fellt brott.
Þetta myndi fela í sér að handhafar dvalarleyfa á grundvelli alþjóðlegrar verndar og mannúðarsjónarmiða þyrftu framvegis að sýna fram á trygga framfærslu til að öðlast ótímabundið dvalarleyfi, líkt og aðrir umsækjendur.
Líkt og með hinn hópinn verður heimild til að víkja frá framfærsluskilyrðinu hafi framfærsla verið „ótrygg um skamma hríð og ríkar sanngirnisástæður mæli með því.“
Fréttin hefur verið uppfærð.
