Ragnar Rögnvaldsson skrifar:
Hvernig stendur á því að ungt fólk í Noregi á mun auðveldara með að hefja smábátaútgerð en ungt fólk á Íslandi?
Svarið liggur að stórum hluta í því hvernig fiskveiðistjórnunarkerfin eru byggð upp.
Á Íslandi hefur kerfið þróast þannig að aðgangur að auðlindinni kostar oft gríðarlega fjármuni. Fyrir ungan einstakling sem vill kaupa sér lítinn bát og hefja útgerð getur aðgangur að aflaheimildum reynst nær ómögulegur án mikillar skuldsetningar eða leigu á kvóta frá stærri aðilum.
Í Noregi hefur verið farin önnur leið. Þar hefur markmiðið ekki aðeins verið að vernda fiskistofna heldur líka að tryggja nýliðun, byggðafestu og fjölbreytt eignarhald í sjávarútvegi.
Þar liggur grundvallarmunurinn.
Opni flokkurinn – lægri þröskuldur inn í greinina
Í Noregi er starfræktur svokallaður „Opinn flokkur“ (Åpen gruppe) fyrir smærri báta. Í þeim flokki er aðgangshindrunin mun lægri en hér á landi og nýliðar þurfa ekki að kaupa stórar og dýrar aflaheimildir til að hefja veiðar.
Þeir sem uppfylla ákveðin skilyrði, hafa tilskilin réttindi og skráðan bát geta fengið úthlutaðar veiðiheimildir innan kerfisins.
Það þýðir ekki að allt sé frjálst eða einfalt í Noregi. Þar eru líka reglur, takmarkanir og mismunandi kerfi eftir tegundum veiða. En grunnmunurinn er sá að nýr sjómaður getur komist inn í greinina án þess að þurfa fyrst að fjármagna hundruð milljóna króna kvóta.
Á Íslandi dugir hins vegar ekki að eiga bát og vilja vinna. Hér þarf fólk oft annaðhvort að skuldsetja sig verulega eða verða háð því að leigja aflaheimildir á verði sem getur gert reksturinn afar erfiðan.
Það er erfitt að tala um raunverulega nýliðun þegar aðgangseyririnn að atvinnugreininni er orðinn svona hár.
Strandveiðar á Íslandi eru ekki sambærilegar norska kerfinu
Oft er bent á íslensku strandveiðarnar sem dæmi um sambærilegt kerfi. En þar er mikilvægur munur.
Íslenska strandveiðikerfið byggir á sameiginlegum potti sem lokast þegar heildarmagn hefur verið veitt. Það hefur skapað mikla óvissu fyrir sjómenn og þýðir að margir þurfa að reyna að ná sem mestum afla á sem skemmstum tíma áður en tímabilinu lýkur.
Margir strandveiðisjómenn hafa gagnrýnt þetta fyrirkomulag og bent á að það ýti undir ákveðið kapphlaup við tímann, minni fyrirsjáanleika og meiri sveiflur í rekstri.
Í norska kerfinu ríkir almennt meiri fyrirsjáanleiki fyrir þá sem eru innan opna flokksins. Þar geta menn frekar skipulagt veiðar sínar yfir lengra tímabil og hagað róðrum betur eftir veðri, markaði og gæðum aflans.
Þessi munur skiptir máli — ekki aðeins fyrir afkomu sjómanna heldur líka fyrir öryggi, gæði og verðmætasköpun.
Lög sem verja virka sjómenn
Önnur mikilvæg stoð í norska kerfinu eru svokölluð þátttökulög (Deltakerloven).
Þau byggja á þeirri meginhugmynd að virkir sjómenn eigi að hafa forgang að eignarhaldi og rekstri fiskiskipa. Með því hefur Noregur reynt að takmarka samþjöppun og halda verðmætunum nær þeim byggðum þar sem fiskurinn er veiddur.
Á Íslandi hefur þróunin víða orðið sú að aflaheimildir hafa safnast á færri hendur og smærri útgerðir átt sífellt erfiðara með að keppa við fjársterkari aðila.
Þetta er ekki aðeins spurning um hagfræði heldur líka um byggðastefnu og framtíð margra sjávarbyggða.
Nýliðun sem raunverulegt markmið
Noregur hefur einnig sett sérstaka áherslu á að auðvelda ungu fólki inngöngu í greinina með ýmsum nýliðunarúrræðum og svæðisbundnum stuðningi, sérstaklega í Norður-Noregi þar sem sjávarútvegur er talinn lykill að byggðafestu.
Þar er litið á sjávarútveg ekki eingöngu sem atvinnugrein heldur einnig sem samfélagslegan innviði.
Sú nálgun virðist hafa skilað sér í fjölbreyttari smábátaflota og sterkari nýliðun en við höfum séð hér á landi undanfarin ár.
Hvað getur Ísland lært?
Ísland þarf ekki að afrita norska kerfið í heild sinni. En við getum lært af ákveðnum þáttum þess.
Við gætum:
• þróað strandveiðikerfið í átt að meiri fyrirsjáanleika,
• tryggt nýliðum raunhæfan aðgang að aflaheimildum,
• styrkt stöðu virkra sjómanna í smábátaútgerð,
• og dregið úr því að aðgangur að auðlindinni ráðist fyrst og fremst af fjármagni.
Sjávarútvegur á ekki að vera lokað kerfi fyrir fáa. Hann þarf líka að vera lifandi atvinnugrein sem ungt fólk sér framtíð í.
Ef ekkert breytist mun þróunin líklega halda áfram í átt að færri útgerðum, minni nýliðun og veikari sjávarbyggðum.
Ef við hins vegar höfum vilja til að horfa til lausna sem hafa reynst vel annars staðar gæti verið hægt að byggja upp öflugri og fjölbreyttari smábátaútgerð á Íslandi á ný.
Ragnar Rögnvaldsson
Sveitastjórnarfulltrúi Fyrir Skagaströnd K-listinn
