Við vitum öll að tónlist hefur verið notuð sem pyntingartæki; henni var meðal annars beitt til að svæla Manuel Noriega út úr sendiráði Páfagarðs í Panamaborg. Bætið við skæru ljósi í augun og þið hafið uppskriftina. Á tónleikum Hildar Guðnadóttur í Silfurbergi sátum við áhorfendur í um það bil 75 mínútur án hlés og störðum inn í blindandi hvíta sól — ljós svo skært að ekki dugði að loka augunum, maður þurfti líka að halda fyrir þau. Mest langaði mig til að standa upp og öskra: „Ég skal segja allt af létta!“
Listahátíð í Reykjavík — Silfurberg í Hörpu, laugardaginn 6. júní. Hildur Guðnadóttir: Where to From
Hálfkláraðar hendingar
Hildur er hátíðarlistamaður Listahátíðar í ár og hafði komið fram með Sinfóníuhljómsveit Íslands tveimur dögum áður, þar sem kvikmyndatónlistin hennar var í öndvegi. Hér kynnti hún hins vegar annað: hljóðdagbók um vináttu, samveru og langt samstarf. Aðalatriðið Where to From tók um fimmtíu mínútur. Afgangurinn fór í nýjar útsetningar á eldra efni og hæga hugleiðingu um sálminn „Heyr himna smiður“ eftir Þorkel Sigurbjörnsson.
Á sviðinu voru sjö tónlistarmenn. Fimm spiluðu á strengi: Clare O'Donnell og Constance Ricard auk Hildar á selló, Sarah Saviet á víólu og Liam Byrne á viola da gamba. Hinir tveir voru söngkonurnar Peyee Chen og Nina Guo, og Hildur tók sjálf lagið með þeim um stund. Þetta munu allt vera gamlir samverkamenn tónskáldsins.
Furðu innihaldsrýrt
Dagbókin samanstendur af níu persónulegum verkum — skissum og hugmyndum sem hafa orðið til á löngu tímabili og eru nú settar fram í líki kammerverka, nýkomnum út á plötu. Kynningarefnið lofaði hógværu mótvægi við stærri og dramatískari verkefni Hildar.
Í reynd reyndist tónlistin furðulega innihaldsrýr. Hljóðfæraleikararnir spiluðu prýðilega og söngurinn var áferðarfallegur, Hildur lék á sellóið af fagmennsku — en það skipti engu máli. Að hlusta á hálfkláraðar hendingar án merkjanlegrar framvindu stærstan hluta kvöldsins var beinlínis leiðinlegt.
Og þar liggur kjarninn, því efniviðurinn var ekki slæmur í sjálfu sér. Þrjár, fjórar mínútur af þessu — sem stuttur kafli í stærra flæði — hefðu hljómað ágætlega, jafnvel fallega. Það var lengdin sem drap listina: krafan um að brotakenndar skissur breiddu úr sér í fimmtíu mínútur án þess að nokkuð gerðist og enginn áfangastaður sæist við sjóndeildarhringinn.
Við vitum öll að Hildur kann að skapa spennu úr kyrrstöðu í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum, þar sem hún hefur gert stóra mynd úr fáum dráttum. En hér var drónalandslagið dregið fram í dagsljósið og kynnt sem eitthvað stórt og merkilegt — án þess að standa undir því.
Valdboð í hvítu ljósi
Þá er komið að því sem gerði kvöldið ekki bara leiðinlegt heldur óverjandi: ljósinu. Ljósahönnun Theresu Baumgartner átti greinilega að vera burðarþáttur. Pýramídar voru teiknaðir upp í myrkrinu, þokukennt rými byggt upp og geislum skotið yfir salinn — aðallega í augu fólks. Hugmyndin var væntanlega að móta þrívítt ljósrými utan um tónlistina. Í framkvæmd varð þetta að líkamlegu áreiti.
Og hér skilur á milli. Leiðinleg tónlist er smekksatriði sem hver má vega og meta. En að kyrrsetja varnarlausan áhorfendaskara í þrjú korter og beina í hann ljósi sem sumir þola ekki að horfa í — það er annars eðlis. Í kringum mig hélt fólk fyrir augun. Dóttir mín, sem var með mér, var komin með höfuðverk áður en yfir lauk. Í stað þess að opna tónlistina eða gefa henni vídd urðu ljósin valdboð: áhorfendur skyldu upplifa dýpt, hvort sem þeir vildu það eða ekki. Það sem átti að verða nútímahelgisiður varð æpandi björt biðstofa.
Konsept án innistæðu
Í kynningarefninu var talað um nána samvinnu og vinasamkomu á sviði, eins og það væri aðalkonseptið. En falleg saga er ekki tónlist, og samvera flytjenda er ekki tónsmíð. Ég gat ekki setið í salnum og fyllt upp í tómarúmið með þeirri vitneskju einni að tónskáldið ætti hlýja sögu með flytjendunum.
Þessi tónlist gæti vel virkað í öðru samhengi — sem innsetning í galleríi, þar sem áhorfendur gætu hreyft sig um rýmið, valið fjarlægð, snúið sér undan ljósinu eða einfaldlega gengið út þegar þeir hefðu fengið nóg. Það er einmitt frelsið sem konsertformið neitaði þeim um.
Dræmar móttökur
Í lokin voru móttökurnar dræmar. Einhverjir stóðu upp, en alls ekki allir. Sem fimmtíu mínútna sviðsverk, með kyrrsettan áhorfendaskara, varð þessi „dagbók“ hvorki fugl né fiskur. Hún ögraði ekki listrænu úthaldi áhorfandans eins og innhverf og hæg list getur gert; hún prófaði einfaldlega þolmörk gagnvart einhæfu tónmáli og vanhugsaðri sviðsetningu — og féll á prófinu.
Ég vil taka fram að ég hitti gamla vinkonu mína, tónlistarkonu, eftir tónleikana. Hún var mjög hrifin. Það er gott að fólk heyri hlutina á ólíkan hátt — hvar væri listin án átaka?
Niðurstaða:
Listahátíð ætlaði sér augljóslega að heiðra einn þekktasta tónlistarmann þjóðarinnar, og auðvelt er að skilja kvöldið sem tilraun til að sýna persónulegri hlið Hildar, fjarri Hollywood-stórsveitum og verðlaunafári. En Where to From sýndi frekar hvernig starf eins vinsælasta tónskálds samtímans getur orðið sjálfhverft þegar umgjörðin verður stærri en innihaldið.
Veikur efniviður einn og sér hefði kallað á mildari dóm. Það sem felldi kvöldið niður í eina stjörnu var samspilið: að krefjast þess að áhorfendur sætu varnarlausir undir yfirþyrmandi líkamlegu áreiti — til þess eins að hlusta á jafn rýran efnivið. Það er hvorki djörf né merkileg listræn ákvörðun. Það er einfaldlega yfirgangur.
