Júlíus Valsson skrifar:

Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst er eitt helsta slagorð aðildarsinna að Ísland þurfi „sæti við borðið“ í Brussel. Sætið fengist vissulega en spurningin er hversu miklu það breytti þegar mikilvægar ákvarðanirnar væru teknar.

Fámennasta ríki ESB

Ísland yrði fámennasta ríki Evrópusambandsins, með um 400 þúsund íbúa í sambandi þar sem búa rúmlega 450 milljónir manna. Landið fengi ráðherra í ráðherraráðið, þingmenn á Evrópuþingið og fulltrúa í framkvæmdastjórnina. Formleg viðvera er þó ekki sama og raunverulegt atkvæðavægi.

Í mannfjöldahluta atkvæðavægisins væri hlutur Íslands um 0,09 prósent, eða tæplega eitt prómill. Aukinn meirihluti krefst stuðnings að minnsta kosti 55 prósenta ríkjanna sem fara með 65 prósent íbúafjöldans. Til að mynda neitandi minnihluta þarf að minnsta kosti fjögur ríki sem saman fara með meira en 35 prósent íbúanna. Í ráðherraráði ESB fengi Ísland um 0.1 prósent vægi og gæti því aldrei varið sérhagsmuni sína eitt og sér. Það yrði háð bandalögum við ríki sem hefðu oft litla beina hagsmuni af íslenskum sjávarútvegi, byggðamálum eða sérstöðu eyhagkerfis í Norður-Atlantshafi.

Lítil áhrif smáríkja innan ESB

Rannsóknir á stöðu smáríkja innan ESB sýna að þau geta stundum haft áhrif með sérþekkingu, markvissri stjórnsýslu og snjöllum bandalögum. Sú niðurstaða jafngildir þó ekki því að stærð skipti litlu. Smáríki þurfa að verja stórum hluta takmarkaðs mannafla síns til að fylgjast með málum, byggja upp tengsl og sannfæra aðra. Þegar hagsmunir þeirra rekast á forgangsmál stórveldanna dugar formlegur fulltrúi skammt.

Meira vægi innan EES

Ísland getur nú komið að undirbúningi EES-gerða og samið um aðlaganir, en tekur aðeins upp þann hluta ESB-réttar sem fellur undir samninginn. Með fullri aðild kæmi atkvæði, en um leið næði skuldbindingin til mun fleiri málaflokka.

Aukinn fórnarkostnaður með aðild

Fórnarkostnaðurinn yrði áþreifanlegur. Með aðild gengi Ísland í tollabandalag ESB og undir sameiginlega viðskiptastefnu þess. Samningsumboð í viðskiptum við ríki utan sambandsins flyttist frá Reykjavík til stofnana ESB í Brussel. Ísland gæti ekki lengur mótað tollastefnu eða gert fríverslunarsamninga út frá eigin útflutningshagsmunum. Sjávarafurðir væru þá aðeins einn þáttur í stefnu sem þarf einnig að þjóna iðnaði, landbúnaði og pólitískum markmiðum fjölmennustu ríkja Evrópu.

Stóraukinn kostnaður

Aðild fylgdu jafnframt greiðslur í sameiginlega sjóði. Hluti fjárins gæti skilað sér aftur, en í gegnum styrkjakerfi, forgangsröðun og skilyrði sambandsins. Fyrir fámennan ríkisrekstur og lítil fyrirtæki getur kostnaðurinn við að fylgja víðfeðmu regluverki orðið hlutfallslega þyngri en í stórum stjórnsýslum og fjölmennum mörkuðum. Opinbert mat stjórnvalda gerir ráð fyrir að Ísland yrði nettógreiðandi í sjóði ESB.

Hvers vegna að fórna EES?

Flestir viðurkenna að EES-samningurinn hafi verið og sé enn mikilvægasti viðskiptasamningur okkar, sem hafi fært okkur hagsæld. Þar höfum við vissulega „sæti við borðið“ og sterka rödd. Ísland hefur með samningnum víðtækan aðgang að innri markaði ESB, en stendur utan tollabandalagsins og heldur sjálfstæðri viðskiptastefnu sinni. EES-samningurinn er ekki gallalaus, en hann varðveitir mun meira svigrúm en full aðild.

Kjarni málsins er því ekki hvort Ísland fengi stól, fána og nafnaplötu í Brussel heldur það hvort tákn formlegrar þátttöku vegi þyngra en fullt ákvörðunarvald Íslands yfir viðskiptum, auðlindum og séríslenskum hagsmunum?

Lítil þjóð getur setið við stórt borð án þess að ráða miklu um það sem þar er borið fram og getur auðveldlega sjálft endað matseðlinum.

Heimildir

Thorhallsson, B. og Wivel, A. (2006). „Small States in the European Union: What Do We Know and What Would We Like to Know?“ Cambridge Review of International Affairs, 19(4), 651–668.
Panke, D. (2011). „Small States in EU Negotiations: Political Dwarfs or Power-Brokers?“ Cooperation and Conflict, 46(2), 123–143.
Council of the European Union. „Qualified Majority.“ Reglur um aukinn meirihluta og hindrandi minnihluta í ráðherraráðinu.
European Commission. „Making EU Trade Policy.“ Um sameiginlega viðskiptastefnu ESB og einkarétt sambandsins til samningagerðar.
European Free Trade Association. „Q&A about the EEA Agreement.“ Um gildissvið EES-samningsins og þátttöku EFTA-ríkjanna í mótun gerða.