Sigurður Sigurðsson skrifar:

Í lýðræðisríki sem kennir sig við gagnsæi og réttarríki ætti sú hugsun að vera framandi að tæknileg og fjárhagsleg gögn um stærstu opinberu framkvæmd Íslandssögunnar séu lukt inni í læstum herbergjum Alþingis. Engu að síður standa þingmenn reglulega frammi fyrir því að fá aðeins að skoða mikilvæg skjöl undir ströngum trúnaðareiði – án þess að mega taka afrit, glósa frjálst eða ræða innihaldið á opinberum vettvangi. Þegar rýnt er í framkvæmdina við nýjan meðferðarkjarna Landspítalans (NLSH) með skipulagðri útilokunaraðferð, leiða öll rök að því að þessi umræddu trúnaðarskjöl varði ekki ESB, þjóðaröryggi eða hernaðarleyndarmál, heldur tæknilega ábyrgðarflótta, kerfislæga hönnunargalla og gríðarlegt fjárhagslegt misræmi sem almenningur á stjórnskipulegan rétt á að kynna sér. Allir eiga að vera jafnir fyrir lögunum, jafnt verktakar og embættismenn sem óbreyttir borgarar.

Sigurður Sigurðsson, byggingaverkfræðingur..

Eyðan í gæðarásinni - Vottunarmál Staticus

Ef beitt er útilokunaraðferð á þau gögn sem liggja á milli ríkisins og litháíska fassa-framleiðandans Staticus, má einangra fyrsta flokk þeirra skjala sem rökrétt er að hvíli leynd yfir. Staticus skrifaði undir samning um hönnun og uppsetningu á um 30.000 fermetrum af útveggjum fyrir meðferðarkjarnann, verkefni upp á tugi milljóna evra.

Opinberlega er vísað til þess að fyrirtækið uppfylli evrópska vörustaðalinn EN 13830 fyrir útveggjaskerminn og skel með tilskildum CE-merkingum.

En hér kemur tæknilegi kjarni málsins, sem líklega er falið í trúnaðargögnum Alþingis: EN 13830 er evrópskur lágmarks staðall, hannaður fyrir meginlands-Evrópu-skilyrði. Hann tryggir ekki sjálfkrafa þol gegn íslensku slagregni og þeim gríðarlegu frost-þýðu-sveiflum sem einkenna vetrarmánuði á Íslandi. Íslensk byggingarreglugerð nr. 112/2012, sérstaklega grein 1.2.2, kveður skýrt á um að við notkun staðla skuli ávallt tryggja samræmi með tilliti til íslenskra aðstæðna.

Þegar verkfræðistofan EFLA var ráðin árið 2020 til þess að fara yfir alla séruppdrætti og athuga samræmi við íslensk mannvirkjalög, hljóta sérfræðingar þar að hafa rýnt í hvort breska vottunarfyrirtækið, sem Staticus nýtti, hefði framkvæmt raunveruleg og viðurkennd frost-þýðupróf á heildarkerfinu en ekki bara einstökum íhlutum. Ef slík próf vantar, uppfyllir mannvirkið ekki íslensk lög. Rökrétt útlokun gefur til kynna að yfirferðarskýrslur EFLU og tæknileg frávikaskjöl séu einmitt læst inni á Alþingi undir því yfirskini að birting þeirra gæti „skaðað samningsstöðu ríkisins“ eða raskað hagsmunum í yfirstandandi ágreiningi.

En raunverulegu hagsmunirnir eru pólitískir - að fela þá staðreynd að hundruð milljarða fasteign gæti verið með innbyggða hönnunargalla.

Stjórnunarleg ábyrgð og tveggja ára fangelsisákvæðið

Annar flokkur skjala sem útilokunaraðferðin bendir til að séu geymdir í leyniherbergi snýr að stjórnunarlegri og lagalegri ábyrgð. Samkvæmt mannvirkjalögum skulu áfangaúttektir á borð við frágang raka- og vindvarnarlaga (grein 3.7.4.d) og ystu klæðningar (grein 3.7.4.k) vera staðfestar og undirritaðar af löggiltum byggingarstjóra með virkt gæðastjórnunarkerfi hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun (HMS).

Í verkefninu við Landspítalann hefur stjórnunin hins vegar verið á höndum pólitískt skipaðs framkvæmdastjóra og hlutafélagastjórna (NLSH ohf.), fremur en hefðbundinna byggingarstjóra í skilningi laganna. Ef vottanir og tæknileg frávik á borð við hinar erlendu gæðayfirlýsingar Staticus voru samþykktar á æðstu stöðum án þess að fullnægjandi innlent eftirlit eða byggingarfulltrúi fengi tækifæri til að krefjast viðbótarprófana samkvæmt heimild í grein 2.4.3, er um beint brot á mannvirkjalögum að ræða.

Í lögum um mannvirki nr. 160/2010 er skýrt kveðið á um að stórfellt gáleysi eða brot á byggingarreglugerð er varðar öryggi og endingu mannvirkja geti varðað allt að tveggja ára fangelsi.

Skjölin sem þingmönnum er bannað að afrita eru að öllum líkindum innri lögfræðiálit ráðuneyta og úttektir á vegum ríkisins þar sem lagt er mat á þessa persónulegu og pólitísku refsiábyrgð. Ef leyndinni er létt, blasir við lagalegt ábyrgðaruppgjör sem gæti skekkt stoðir þeirra stjórnmálaflokka sem borið hafa ábyrgð á heilbrigðis- og innviðaráðuneytum á þessu tímabili.

Magnuppgjör og steypumálið - Hvar eru milljarðarnir?

Þriðja og ef til vill stærsta púslið í þessari útilokun er fjárhagslega misræmið á hinu langa byggingartímabili frá 2014 til 2026. Meðferðarkjarninn stækkaði í hönnunarferlinu úr 53.000 fermetrum í 70.000 fermetra, og áætlaður heildarkostnaður hefur rokið upp í rúma 210 milljarða króna. Slíkar stærðargráður bjóða upp á gríðarlega flókið magnuppgjör.

Þegar uppi eru vísbendingar um að tugir þúsunda rúmmetra af steypu hafi verið bókfærðir með óeðlilegum hætti, sem „afslættir“ eða efnisflutningar á milli stórframkvæmda og einkaframkvæmda, t.d. á vegum verktaka tengdum stjórnmálaöflum, þá er það hlutverk Ríkisendurskoðunar að rannsaka þau gögn.

Ríkisendurskoðun skilar opinberum skýrslum, en vinnugögnin, frumdrögin og ítarleg bókhaldsgögn einkafyrirtækja eru afhent þingnefndum undir leyndarstimpli viðskiptahagsmuna. Með því að fella þessi gögn undir viðskiptaleynd er komið í veg fyrir að almenningur sjái hið raunverulega magnflæði og afhendingarseðla steypunnar á Hringbraut.

Allir eru jafnir fyrir lögunum - Hvert er löglegt næsta skref þingsins?

Þessi kerfislæga leynd á Alþingi grefur undan trausti og brýtur gegn grundvallarreglu réttarríkisins: Allir eru jafnir fyrir lögunum. 

 Ef almennur borgari byggir bílskúr sem uppfyllir ekki byggingarreglugerð eða notar óvottað efni, grípur byggingarfulltrúi tafarlaust til aðgerða, sekta eða skipana um niðurrifi. Þegar ríkið sjálft, í samstarfi við erlenda risaverktaka, stendur frammi fyrir því að hafa hannað og samþykkt útveggjakerfi sem gæti verið tæknilega vanhæft fyrir íslenskan vetur, þá er brugðið á það ráð að læsa gögnunum inni í leyniherbergi Alþingis. En hver á Alþingi?

Það gleymist oft í reykfylltum bakherbergjum valdsins að þjóðin á Alþingi – ekki öfugt. Þingmenn fara aðeins með umboð frá kjósendum til að gæta hagsmuna þeirra og almannafjár. Til þess að Alþingi uppfylli stjórnskipulega og siðferðilega skyldu sína gagnvart raunverulegum eigendum sínum, er aðeins til eitt eðlilegt og löglegt næsta skref:

Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis verður að samþykkja formlega afléttingu trúnaðar á þessum gögnum og krefjast þess að skipuð verði sjálfstæð, óháð rannsóknarnefnd á vegum þingsins.

Lög um rannsóknarnefndir nr. 68/2011 veita Alþingi skýra lagaheimild til að skipa nefnd til að rannsaka mikilvæg mál er varða almannahagsmuni. Slík nefnd hefur lögformlegan rétt til að krefjast allra gagna, aflétta viðskiptaleynd og kalla ábyrgðarmenn í skýrslutöku – og síðast en ekki síst - skila opinberri skýrslu þar sem ekkert er dregið undan.

Þjóðin á fullan og óskoraðan rétt á að fá að sjá þessi skjöl. Það eru skattgreiðendur sem munu bera fjárhagslegan skaða af því ef loftræstikerfi og glerveggir meðferðarkjarnans reynast ónýt innan fárra ára vegna raka og frosts. Með því að nýta lagaheimildir þingsins, létta leyndinni af yfiferðarskýrslu  EFLU, magnuppgjöri steypunnar og innri fundargerðum NLSH ohf., sýnir Alþingi að það virðir umboð sitt.

Gagnsæi á ekki að vera valkvætt úrræði sem stjórnvöld skammta þegar þeim hentar – það er forsenda þess að lýðræðið virki og að eigendur landsins fái að vita sannleikann.

Höfundur er byggingarverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag