Morgunblaðið hafði samband við Skúla Jón sem birti á dögunum stutta upprifjun um þessa upplifun á samfélagsmiðlum. Gaf hann blaðinu góðfúslegt leyfi til að birta lýsingar hans og upprifjun en eins og fjallað hefur verið um verður sólmyrkvi 12. ágúst á þessu ári, eða almyrkvi á sólu.
„Endurminningar um sólmyrkvann 30. júní 1954 rifjast upp um þessar mundir, þegar við bíðum eftir almyrkva á sólu hinn 12. ágúst nk. Þarna var ég 16 ára gamall og átti heima hjá móður minni og stjúpa, í Hemlu í Landeyjum.“
Þegar þessi atburður átti sér stað fyrir 72 árum hafði verið nokkuð um hann fjallað í fjölmiðlum hér á landi í aðdragandanum. Fólk var því búið undir sólmyrkvann en skepnurnar ekki.
„Dagurinn rann upp, léttskýjað var eða nánast heiðríkt. Við biðum spennt, mamma brýndi fyrir okkur Sigurði bróður mínum, að horfa ekki beint í sólina og lét okkur fá léttsótaðar glerplötur, sem hún hafði útbúið fyrir okkur til þess að horfa á þetta náttúrufyrirbæri án þess að skemma augu okkar. Bærinn okkar var við þjóðveginn og þá um morguninn höfðum við séð fjölda bíla ekið austur, en best átti myrkvinn að sjást frá Dyrhólaey og einnig ágætlega undir Eyjafjöllum og í Landeyjunum þar sem við vorum,“ segir Skúli og dró heimilisfólkið þá ályktun að umferðin tengdist sólmyrkvanum. Hann segir það hafa verið mjög auðvelt að upplifa sólmyrkvann heima á hlaði hjá þeim í Hemlu. „Þetta var alveg sérstakt.“
Nótt færðist hratt yfir
Skúli Jón lýsir vel upplifun sinni þennan sögulega dag.
„Klukkan rúmlega 12 hófst skrýtin atburðarás. Sjá mátti jaðar sólarinnar byrja að skerðast, þegar hún seig bakvið tunglið og smám saman hafði það nærri því hulið sólina nánast alla, jafnframt var sem nótt færðist hratt yfir landið. Kliðurinn af fuglakvakinu þagnaði – og stjörnur blikuðu á „næturhimninum“. Það snöggkólnaði, kaldur vindgustur blés og okkur varð hrollkalt, maður trúði varla augum og eyrum sínum og þetta var hálf ónotaleg og skrýtin upplifun sem gleymist aldrei. Örmjór ljóshringur sýndi hvar sólin – hulin tunglinu – var sem svört kringla á heiðum himninum. Þetta stóð þó ekki lengi yfir og sólin fór að gægjast undan tunglinu. Það birti fljótt, náttmyrkrið og kuldasvalinn dvínuðu, fuglasöngurinn hófst aftur og bjartur og hlýr sumardagurinn var kominn aftur. Við gerðum okkur öll grein fyrir því, að við höfðum upplifað mjög sérstakt, sjaldgæft og merkilegt fyrirbæri,“ rifjar Skúli Jón Sigurðarson upp.
Eitt mesta ævintýri lífsins
Anna Þórhallsdóttir rifjaði einnig upp almyrkvann á sólu 1954 í Morgunblaðinu þrjátíu árum síðar, eða 30. júní 1984, en hún tók myndir í Reykjavík sem vöktu talsverða athygli
„Þegar ég gekk eftir ljósri götunni, við Herkastalann, hófst eitt mesta ævintýri lífs míns. Ég sá bregða fyrir skuggum sem líktust broti af vel heflaðri túngirðingu. Það voru fjórir eða fimm mjóir stafir eða staurar með reglulegu millibili. Mér virtist og eins haldið væri í þetta girðingarbrot uppi í himinhvolfinu og því sveiflað eins og eftir hnetti, tvisvar sinnum,“ skrifar Anna meðal annars í greininni en blaðið óskaði eftir því við hana að rifja upp þennan dag og myndirnar sem hún tók.
Eldgosin eiga ekki séns
„Ég hef rætt við marga um atburðinn 1954 og þau lýsa kyrrðinni sem færðist yfir og breytingu á birtunni. Fólk sá þessi ægifögru sýn á himni sem var þeim ógleymanleg,“ segir Sævar Helgi Bragason, jarðfræðingur og áhugamaður og sólmyrkvann, en hann hefur kynnt sér vel sólmyrkvann 1954. Hann segir að þá hafi þetta ekki gerst síðan 1851.
„Þetta gekk yfir syðsta part Íslands eins og Vestmannaeyjar og Vík í Mýrdal. Lengst var sólmyrkvinn yfir Reynisfjöru eða í 1 mínútu og 43 sekúndur. Á þessum slóðum var upplifunin langmest en ég hef einnig hitt fólk sem upplifði þetta með einhverjum hætti á öðrum stöðum á landinu. Þau lýsa því hvernig dimmdi yfir þeim þótt þau væru ekki í almyrkvaslóðinni sjálfri.“
Sævar Helgi heldur af og til erindi og fyrirlestra um viðfangsefnið og hann segist ávallt geta þess að hann hafi séð eldgos, en að sínu mati eigi slík fegurð „ekki séns í þá fegurð sem almyrkvi á sólu sé“.
Morgunblaðið nefndi einmitt eldgos í þessu sambandi þegar blaðið fjallaði um almyrkvann árið 1954. Á forsíðu blaðsins daginn eftir, hinn 1. júlí 1954, var fyrirsögn fréttarinnar: Stórkostlegasta náttúrufyrirbrigði síðan Hekla gaus.
„Þeir sem sáu sólina almyrkvast í gær voru vitni að einu stórkostlegasta náttúrufyrirbæri, sem augum getur að líta. Um hádaginn féll myrkur yfir landið, napur gjóstur næddi um menn og skepnur og stjörnur skinu á himni eins og á vetraranóttu,“ stóð í inngangi fréttarinnar.
Varðandi sólmyrkvann 12. ágúst næstkomandi er áhugasömum bent á fróðleik á vefnum:
solmyrkvi2026.is.
