Stefán Jón Hafstein formaður stjórnar RÚV segir ljóst að íslenskir fjölmiðlar séu í miklum vanda staddir. Það eigi einnig við um RÚV og fullyrðingar um að miðillinn hafi mikið forskot á fjölmiðlamarkaði hérlendis standist ekki skoðun.
Stefán Jón fjallar um þetta í aðsendri grein á Vísi og byggir hana á sinni eigin skýrslu sem hann flutti á ársfundi RÚV.
Hann minnir á að starfandi blaða- og dagskrárgerðarmönnum hérlendis hafi fækkað en á móti hafi orðið óæskileg fjölgun í annarri starfsstétt:
„Á sama tíma fjölgar upplýsingafulltrúum hjá hinu opinbera, hagsmunasamtökum og í stórfyrirtækjum stórkostlega. Þetta starfsfólk hefur atvinnu af því að fóðra sífellt veikari fjölmiðla á eigin útgáfu af veruleikanum. Þegar fjölmiðlar veikjast, missa þeir beint talsamband við valdhafa til að veita aðhald, afla nauðsynlegra upplýsinga og efla gagnrýna umræðu. Fjölmiðlar verða fyrir vikið auðveldari bráð fyrir hagsmunaaðila sem hanna sína eigin útgáfu af veruleikanum.“
Stefán Jón segir margt í hinu alþjóðlegu umhverfi ógna frjálsri fjölmiðlun. Gervigreind hafi stuðlað að hningun blaðamennsku og það sama eigi við um samfélagsmiðla sem nú séu undir beinu valdboði ofurauðmanna sem beiti pólitískri stýringu í fjölmiðlun:
„Ég tel alveg ljóst að nú þegar sé hafin viðleitni til að beina gervigreindinni inn á pólitíska stýringu. Hvers vegna ekki? Hvers vegna ætti hún að vera óháð þegar í undirbúningi er yfirtaka á öllum grunnstoðum frjálsrar fjölmiðlunar?“
Stafrænt fullveldi
Stefán Jón segir Íslendinga hafi falið erlendum tæknirisum meðferð gagna og samskipta sinna. Þetta skapi hættu:
„Við megum eiga von á því að gerð verði skipuleg atlaga að lýðræðislegri umræðu og upplýsingagjöf á Íslandi.“
Þess vegna verði að tryggja stafrænt fullveldi og íslensk yfirráð yfir öllum lykilgögnum.
Við þessar breyttu forsendur megi Íslendingar teljast lánsamir að hafa byggt upp það menningarauðmagn sem fylgi 100 ára sögu Ríkisútvarpsins. Traustmælingar sýni að RÚV standi vel í samanburði við aðrar stofnanir samfélagsins. Þótt trausti til fréttamiðla almennt hafi hrakað, einnig gagnvart Ríkisútvarpinu, sé staðan viðunandi enn sem komið sé.
RÚV beri sérstaka ábyrgð við þessar knýjandi aðstæður. Að tryggja lýðræðislegar stoðir samfélagsins sé hin raunverulega réttlæting fyrir því að reka almannaútvarp. Eitt brýnasta verkefni Ríkisútvarpsins nú sé að efla stoðir sjálfstæðrar dagskrárgerðar og fréttamennsku – einmitt núna – og að slíkt megi vel gerast í samvinnu við aðra fjölmiðla sem vilji starfa á svipuðum forsendum.
Goðsögnin
Stefán Jón segir tölur Hagstofunnar sýna fram á að sú goðsögn að RÚV mergsjúgi auglýsingamarkaðinn hérlendis standist ekki. Hann sé alls 30 milljarðar en af þeim fari 2,3 til RÚV en 15 til erlendra samfélagsmiðla og boðveitna og á hann þar væntanlega ekki síst við Meta og Google.
Það sé einnig ofmælt að útvarpsgjaldið veiti RÚV forskot:
„Útvarpsgjaldið er um 23.000 krónur á ári — eða kringum 60 krónur á dag fyrir Rás 1, Rás 2 og sjónvarpið. Í samanburði við áskriftir að erlendum tónlistar- eða bíómyndaveitum er þetta sáralítið: Einstaklingsáskrift að hljómlistarveitu eins og Spotify kostar álíka mikið á dag og notendagjald Ríkisútvarpsins og svipað gildir um Netflix kvikmyndarásina. Það væri áhugavert að fá góða greiningu á kaupum Íslendinga á erlendu efni því hún mun alveg örugglega sýna að í þessari samkeppni á alþjóðlegum fjölmiðlamarkaði fer Ríkisútvarpið halloka. Hið meinta forskot Ríkisútvarpsins er hreinlega ekki til.“
Ljóst sé að íslenskir fjölmiðlar sem selji aðgang að sínu efni í gegnum áskriftir eða óski eftir stuðningsáskriftum séu í samkeppni við erlendar netveitur sem geti boðið mun lægri verð:
„Að skerða hlut Ríkisútvarpsins við þessar aðstæður og viðskiptavæða alla fjölmiðlun og menningu á Íslandi í þessu alþjóðlega samkeppnisumhverfi væri glapræði. Þegar kaffibolli úti í bæ kostar yfir þúsund krónur, eru 60 krónur á dag fyrir 100 ára menningarauðmagn Ríkisútvarpsins bara smámunir – sem skipta samt miklu.“
Stefán Jón segir að lokum að ekki bara séu rekstrarlegar forsendur íslenskrar fjölmiðlunar við það að bresta, og án almenningsútvarps verðum við virkilega illa stödd. Heldur sé líka vegið að sjálfstæðri, óháðri dagskrárgerð og fréttamennsku úr ýmsum áttum. Við það þurfi að takast á við ekki síður en peningaleysi íslenskra fjölmiðla.
Grein Stefáns í heild sinni er hægt að lesa hér.
