Oft býr hugurinn til undarlegar tengingar þegar hann fær að reika frjáls. Ég man eina slíka frá því að kvikmyndin Star Wars: Episode IV: A New Hope var sýnd hér í fyrsta sinni. Hún hét þá reyndar bara Star Wars, en hvað um það?  Myndin var líklegast sýnd hér á landi árið 1978. 

Ég man ekki í hvaða kvikmyndahúsi ég sá Stjörnustríð en eftir að dyravörðurinn hafði samviskusamlega rifið aðgöngumiðann í tvennt og rétt mér minn hluta aftur hef ég líklega rölt að afgreiðsluborði sælgætisverslunarinnar og keypt mér popp, kók og poka af hrískúlum til að maula á meðan á sýningunni stóð. 

Svo var gengið í salinn ásamt félögunum, sest niður, gætt sér á sælgætinu á meðan stiklur fyrir væntanlegar kvikmyndir úr smiðju Hollywood rúlluðu á tjaldinu. Salurinn var dimmur, ilmur poppsins kitlaði nefið og ylur hússins umvafði allt. Að lokum hófst svo myndin. 

Eins og gefur að skilja skilur mynd sem þessi margt eftir og ég hef sannarlega síðan þá fengið alls konar hugmyndir að láni úr smiðju leikstjórans George Lucas. 

Ég notaði til dæmis sömu tækni til að birta ásýnd þeirra vísindamanna sem Ævar vísindamaður fjallaði um í samnefndum þáttum á RÚV og þegar mynd Lilju prinsessu – eða Leiu – var varpað fram úr vélmenninu R2D2 með áríðandi skilaboðum til uppreisnarmannanna. Þið munið kannski eftir þessu. En nóg um það. 

Hugrenningartengslin eru þau að mér hefur á stundum fundist Helstirnið úr Star Wars svipa til Vatíkansins eða Páfagarðs, valdamiðstöðvar rómversk-kaþólsku kirkjunnar. Í hugskoti mínu er það nær ósigrandi ógnarbákn. Bákn sem veldur miklum skaða. 

Hin hartnær 2000 ára kirkjustofnun

Kaþólska kirkjan hefur í gegnum aldirnar verið ógnvaldur sem ræður yfir lífi og limum allra þeirra sem heyra undir hana og henni tilheyra. Kaþólska kirkjan hefur löngum reynt að draga þrótt úr listafólki og vísindamönnum sem skópu eða héldu einhverju því fram sem ekki féll að kennisetningaramma hennar með allskonar sleggjudómum. 

Jörðin var jú í miðju alheimsins að sögn kirkjunnar og staðhæfingar um annað voru hrein trúvilla, ekki satt? Seinna kom þó auðvitað í ljós að jörðin okkar er langt í frá að vera í miðju alheimsins heldur er hún líklegast í einhverjum útnára hins ógnarstóra geims. 

Kaþólska kirkjan og páfar hennar, með dyggum stuðningi margs konar pótintáta sem þjónuðu valdi hennar, hafa stutt óteljandi stríð og ofbeldisverk í skjóli þess að vera fulltrúar hins eina sanna guðlega valds hér á Jörðu. 

Páfanum var komið fyrir á stalli með almættinu og hann var og er, að rómversk-kaþólskum sið, milligöngumaður um samskipti allra manna við Guð. Páfastóll gat ráðið örlögum konunga sem reyndu að sölsa undir sig önnur svæði og lönd eða hjálpað þeim sem völtum fótum stóðu við að halda völdum. 

Vald konungsins var jú líka frá Guði sjálfum komið og þar af leiðandi þurfti milligöngu og stuðning þeirra sem réðu í Vatíkaninu til að allt gengi snurðulaust fyrir sig. 

Stjórntækin sem notuð voru til að halda almenningi á mottunni áttu sér ýmsar birtingarmyndir, eins og hið svokallaða rannsóknarréttarfar. Sá þekktasti var upprunninn á Spáni og kenndur við það rammkaþólska land.  Reyndar heyrði þessi rannsóknarréttur beint undir spænsku krúnuna en ekki Vatíkanið – en hann var samt byggður á slíkum stofnunum Páfastóls.

Dómstóllinn, sem hóf starf sitt um 1480 að fyrirskipun spænsku konungshjónanna Ferdinands og Isabellu, hafði það hlutverk að elta uppi villuráfandi sauði, pynta þá og drepa. Markmið hans var að tryggja trúarlegan hreinleika í konungsríkinu og uppræta villutrú.  

Ekki var nóg að drepa trúvillingana heldur var gengið hart eftir því að fórnarlambið játaði misgjörðir sínar og segðist hafa haft rangt fyrir sér. Sumir voru ekki tilbúnir að játa á sig upplognar sakir og margvíslegar rangfærslur. Þeir sættu pyntingum uns játningin lá fyrir, sem var iðulega niðurstaðan, og þá var viðkomandi tekinn af lífi. 

Til að afla kirkjunni fjár datt einhverjum miðaldapáfanum í hug að þjóðráð væri að selja fyrirgefningu Guðs og kirkjunnar sem þróuðust svo með prenttækninni í svokölluð aflátsbréf. Þessi bréf virkuðu svo sannarlega vel. 

Uppleggið var að með því að festa kaup á aflátsbréfum fengju syndarar og þau sem ekki sinntu trúarlífi algera yfirbót og slyppu þannig við að lenda í heitasta helvíti eftir dauða sinn og kaþólska kirkjan varð sífellt ríkari og ríkari. Þessi sala var algerlega komin úr böndunum á 16. öld og varð ein kveikjan að kröfu Marteins Lúters um breytingar – siðbót eða siðaskipti, eða hvað við viljum kalla það.

Kaþólska kirkjan tók einnig virkan þátt í pólitík konunga og lénsherra sem oftar en ekki snerist um það að halda völdum eða að sölsa undir sig lönd nágranna sinna. Eins og venjulega dóu ráðmenn kaþólsku kirkjunnar ekki ráðalausir þegar kom að valdabrölti og auðsöfnun.  

Heilagur Ambrósíus frá Mílanó, sem var uppi frá 339 til 397, skrifaði um nokkuð sem hann kallaði réttlátt stríð, eða bellum justum. Það er á nútímamælikvarða ansi harðneskjulegt hugtak, en sem rétttrúnaðarmanni þótti Ambrósíusi rétt að kirkjan og ríkisvaldið berðust gegn villutrú og þeim sem ástunduðu hana. 

Á mannamáli og í einföldustu mynd þýddi réttlætið að ef stríðsrekstur var til hagsbóta fyrir páfann og kónginn þá var allt í lagi að kljúfa menn í herðar niður eða jafnvel eitthvað þaðan af verra. Þá var allt í góðu. Þetta var auðvitað þvert á alla boðun Jesú sem alltaf talaði gegn hvers konar ofbeldi.  

Það er vel hugsanlegt að ég sé nokkuð dómharður á vin okkar og félaga Ambrósíus – sem í grunninn sagðist á móti öllu ofbeldi og með reglunum um réttlátt stríð var búið til kerfi sem átti að draga úr ofbeldi – og kirkjunnar menn áttu ekki að taka þátt. Aðalpunkturinn er sá að þessi kennisetning hefur verið notuð oft og mörgum sinnum síðan til að réttlæta stríð. Núna síðast í tístum valdsherra Bandaríkjanna til að réttlæta árásarstríð sitt á Íran.

Talsvert fleira er að finna á „sakaskrá“ kaþólsku kirkjunnar sem til dæmis studdi og hjálpaði við að réttlæta og verja þrælahald, ekki síst eftir að til að mynda Portúgalar og Spánverjar hófu landvinninga í Afríku á 15. öld. Með opinberum páfabréfum var veitt heimild til landvinninga, að berjast gegn heiðingjum og múslímum og hneppa þá í þrælahald.  

Þrælahaldið og öll sú hörmung sem því fylgdi er svartur blettur í sögu Evrópu og Bandaríkjanna. Prestar, sem áttu að vernda og hafa umsjón með börnum og ungu fólki, gengu á lagið og níddust á börnum sem áttu að vera í skjóli kirkjunnar. 

Oft áttu börnin ekki í nein önnur hús að venda. Það voru auðvitað þau sem minna máttu sín, fátæklingar og munaðarlaus börn, sem urðu fyrir barðinu á óprúttnum prestum, munkum og nunnum. 

Sem dæmi má nefna alvarleg brotamál sem komu upp á yfirborðið á Írlandi.  Hin rómversk-kaþólska kirkja hefur reynt að sópa hrottaverkunum undir teppi, fela misgjörðir og illvirkjana sjálfa, þó með misgóðum árangri nú í seinni tíð. 

PáfagarðurMér hefur á stundum fundist Dauðastjörnunni úr Star Wars svipa til Vatíkansins eða Páfagarðs, valdamiðstöðvar rómversk-kaþólsku kirkjunnar.

Mynd: Sonse

Batnandi fólki er best að lifa

Oft er sagt að batnandi fólki sé best að lifa. Þar er átt við að alltaf beri að fagna því þegar fólk bætir ráð sitt, sér eftir mistökum sínum og reynir að gera betur í framtíðinni. Svo má leggja út af því að svo bregðist krosstré sem önnur tré. 

Það merkir að þótt eitthvað virðist öflugt og sterkt geti það brotnað. Það er líkt því sem gerðist þegar Logi geimgengill – eða Luke Skywalker - og félagar sigruðu loks Dauðastjörnuna ógurlegu og yfirbuguðu hinn andstutta Svarthöfða að sinni, í fyrstu mynd Stjörnustríðs-bálksins. Sem kom loks á daginn að reyndist fjórði kaflinn í sögunni. 

Leó páfi XIV 

Allar þessar pælingar hérna á undan komu mér í hug þegar ég fylgdist með fréttum af núverandi og nýskipuðum páfa kaþólsku kirkjunnar Leó XIV sem er rétt um það bil að klára fyrsta ár sitt á Páfastóli. Þegar Frans páfi féll frá á öðrum degi páska í fyrra var Robert Francis Prevost ekki talinn líklegastur til þess að hreppa hnossið, en hann kom sá og sigraði. 

Robert Francis Prevost er sem sagt núverandi páfi og er fæddur í Chicago-borg í Bandaríkjunum 14. september 1955. Hann er einnig ríkisborgari Perú þar sem hann starfaði lengi. Leó er fyrsti páfinn sem fæddur er í Bandaríkjunum. Hann er einnig sá fyrsti til að gegna embættinu af reglu Heilags Ágústínusar. 

Prevost hefur átt farsælan feril innan kirkjunnar og varð kardínáli 2023. Sem kardínáli fjallaði hann um samstöðu presta og prestastefnu fyrir hönd Frans þáverandi páfa.  Prevost var einnig áfram um trúboð, samtal við fulltrúa annarra trúarbragða og fékkst við margvíslegar samfélagslegar- og tæknilegar áskoranir. Hann hefur einnig sterkar skoðanir á loftslagsbreytingum, alþjóðlegum fólksflutningum (e. migration), stjórn kirkjunnar og mannréttindum.

Prevost valdi sér nafnið Leó og er sá fjórtándi sem ber það heiti. Þannig vill hann bergmála kenningar fyrirrennara síns Leós XIII sem var páfi frá 1878 til dauðadags árið 1903.  Sá talaði fyrir og þróaði kenningu um kaþólska sýn á réttindi verkamanna og jafnrétti yfirleitt á tímum umbrota í heiminum.

Leó XIV hefur hástöfum andæft stríðsrekstri og þjóðernishyggju. Hann hefur einnig talað um réttindi flóttafólks. Núna nýverið hefur hann tjáð sig um þær ógnir sem stafa af gervigreind og þeirri byltingu sem þróun hennar veldur. 

Nýverið hefur páfi gagnrýnt harðlega þau átök sem geisa fyrir botni Miðjarðarhafs ásamt Íran og nágrannaríkjum þess. Þær ræður og skrif páfa komu við kauninn á Donald Trump Bandaríkjaforseta sem lýsti því yfir að yfirmaður kaþólsku kirkjunnar skyldi hafa sig hægan og skipta sér ekki af því sem kæmi honum ekki við. Leó XIV lét orð forsetans sem vind um eyru þjóta og hefur haldið uppteknum hætti að tala fyrir friði.

Hitamál samtímans — gervigreindin

Eins og áður sagði varar Leó XIV eindregið við óheftri þróun gervigreindar.  Í nýlegri ræðu sagði hann eitthvað á þessa leið: „Ég hef áhyggjur af þeim röddum sem tala um sífellt sjálfvirkari vopnakerfi sem eru nánast utan getu manna til að stjórna þeim á skilvirkan hátt. Gervigreindina þarf að afvopna.“

Þarna er Leó páfi að tala um notkun gervigreindar í stríðsrekstri. Hann segir að kerfin sem eru í notkun séu svo háþróuð og svo sjálfstæð að þeim verði ekki auðveldlega stjórnað. Valdafólk sem notar tölvukerfin í hernaði getur vitaskuld sett þeim markmið en hefur svo ekki mikla stjórn á því hvernig þeim er náð. 

Gera má að því skóna að þegar ákveðið verður að leggja til atlögu við andstæðing sé reynt að stemma stigu við dauða óbreyttra borgara og önnur mannleg og manneskjuleg sjónarmið tekin inn í reiknisdæmið. Þannig eru reglurnar um stríð.

Val á vopnum er þar lykilatriði og leiða má hugann að því að gervigreindinni gæti hugnast að beita kjarnorku- eða efnavopnum, séu þau til í vopnabúrinu. Hún er nefnilega tæki sem hvorki hefur mannlegar hugsanir né tilfinningar. 

Bandaríkin ein hafa notað kjarnorkuvopn í hernaði og reiknuðu dæmið þannig að með því að fórna íbúum japönsku borganna Hiroshima og Nagasaki árið 1945 töpuðust ekki líf ótal margra hermanna í erfiðri innrás. 

Á daginn kom að Japanar lýstu yfir ósigri eftir að seinni sprengjan sprakk yfir Nagasaki. Vissulega var hræðilegu innrásarstríði afstýrt en hrikalegt mannfall borgara og aðrar hörmungar kjarnorkusprengjunnar urðu ógnvænleg raunin.

Vopnabúr hervelda heimsins geta eytt öllu lífi á jörðinni nokkuð mörgum sinnum. Evrópuríki, Kína, Bandaríkin og mörg önnur ríki eru í óðaönn að auka við og uppfæra þessi hræðilegu vopn sem verður hugsanlega stjórnað af gervigreindinni, tóli sem lætur allt tal um húmaníska nálgun á vandamálum ekki trufla sig. 

Leó kemur sannarlega á óvart

Leó páfi XIV hefur komið mér á óvart undanfarna mánuði. Þarna er á ferð maður sem þorir að tala opinskátt, heiðarlega og af einlægni um erfið mál. Hann segist ekki hafa skipulagt orðaskiptin við Donald Trump Bandaríkjaforseta um árásarstríðið í Íran, sem stendur enn þótt reynt sé að semja um ágreiningsefnin. 

Páfinn sagði sjálfur að hann hefði ekki ætlað sér að eiga beint samtal við Bandaríkjaforseta utan þess að svo vildi til að orð hans féllu á þeim tíma sem Bandaríkin og Ísrael réðust á Íran í febrúarlok. Fjölmiðlar heimsins fóru á flug og stilltu þessum óformlegu skoðanaskiptum upp sem hálfgerðri ræðukeppni Bandaríkjaforseta og páfans.

Undir lok maí hélt páfi ræðu og gaf það út að aldagömul, framangreind kennisetning og stefna Páfagarðs um hið réttláta stríð ætti sér enga stoð lengur. 

Þessi yfirlýsing, sem líklega á eftir að flækja málin fyrir marga leiðtoga heimsins, var sett fram þegar Leó XIV ýtti riti úr vör sem á latínu nefnist Magnifaca Humanitas eða Hið stórkostlega mannkyn. Þar kallar páfi einnig eftir hertu regluverki í kringum þróun gervigreindar. 

Þetta kom mér verulega á óvart, enda hef ég alltaf verið skeptískur eða jafnvel á öndverðum meiði við kaþólsku kirkjuna og kennisetningar hennar. Það eru stórtíðindi að höfuð þessa aldurhnigna valdakerfis, sem enn hefur gríðarleg ítök út um allan heim, skuli standa upp og í raun mótmæla þeim margvíslegu ógnum og áskorunum sem eiga sér stað í heiminum. 

Að yfirmaður þessarar valdastofnunar hafi dug í sér að vekja athygli á að það er engin réttlæting fyrir styrjöldum sem alltaf hafa verið háðar í tenglum við efnahagsleg og pólitísk yfirráð á kostnað almennra borgara sem geta litla björg sér veitt. 

Í umræddu riti og í ræðum sem á eftir fylgdu bað páfi einnig opinberlega afsökunar á þætti kaþólsku kirkjunnar í réttlætingu þrælahalds og mansals. Með þessu stíga Leó og Páfagarður stórt skref til þess að tala opinskátt um þær hörmungar sem fylgdu og fylgja enn þrælahaldi um alla Evrópu, í Bandaríkjunum og víðar um veröld. Kynþáttahatur er enn við lýði og fer vaxandi. 

Ég mun halda áfram að fylgjast með störfum Leós XIV og öllu því sem hann fæst við, því að eitt er víst og rétt að heiminn vantar áberandi talsmenn fyrir húmanískri hugsun og velvild meðal fólks. Við erum öll alls konar – sem er fínt – en þegar öll kurl koma til grafar þá erum við hvert og eitt íbúar jarðarinnar og eigum hana saman.