Allt frá því að Rússlandsher hóf allsherjarinnrás í Úkraínu 2022 hefur rússneska ríkið aukið mjög hernaðarútgjöld. Þá hafa refsiaðgerðir Vesturvelda haft áhrif á efnahaginn. Andrei Yakovlev var hagfræðiprófessor í Rússlandi en flýði eftir allsherjarinnrásina og er í dag gestafræðimaður við Freie Universität í Berlín í Þýskalandi. Hann segir í samtali við fréttastofu að þar til í fyrra hafi rússneska ríkið getað staðið við efnahagslegar skuldbindingar.
„Það var ekki fyrr en 2025 sem almenningur fór, í sumum tilfellum, að standa frammi fyrir erfiðleikum. Að mínu mati hafa drónaárásir Úkraínumanna þó haft mun meiri áhrif á almenning,“ segir Yakovlev. „En hvað efnahaginn varðar þá var vissulega stöðnun í fyrra en stöðnun er ekki það sama og efnahagskreppa.“
Úkraínumenn hafa aukið drónaárásir á Rússland, sérstaklega á olíuinnviði. Segja má að stríðið, sem fyrir mörgum var í nokkurri fjarlægð, sé komið á rússneska grundu.
Stríðið hluti af sjálfsmynd stjórnvalda í Kreml
Vangaveltur hafa verið um það síðustu mánuði hvort Rússland hafi fjárhagslega burði til að halda áfram hernaði í Úkraínu. Yakovlev segir að hann og kollegar hans séu oft spurðir um þetta á Vesturlöndum þessa dagana. „Því miður er það þannig að jafnvel við enn verri efnahagsaðstæður myndi Kreml ekki draga úr hernaðarútgjöldum. Ástæðan er sú að síðustu fjögur ár hefur stríðið orðið að nokkurs konar sjálfsmynd stjórnvalda. Vandamálið, við að ljúka stríðinu er að ýmsar spurningar eiga eftir að vakna hjá almenningi um hver tilgangurinn með því hafi verið og hvað taki við.“
Þá segir Yakovlev að stjórnvöld hafi ekki getað dregið upp mynd fyrir almenning af jákvæðri framtíð í landinu. Þar sé einangrunarstefna við lýði. Hann telur að jafnvel þó að takist að semja um frið við Úkraínu verði alltaf einhvers konar blendingsstríð við Evrópu.
Pútín og hans nánustu í Kreml byggi stuðning sinn á því að þeir séu að vernda landið fyiri árásum óvina í útlöndum. Það séu ósannindi og hluti af áróðri stjórnvalda sem þau verji miklum fjármunum í. Ekki aðeins hafi fjárframlög til hernaðar verið aukin heldur líka í áróður.
Þá sé reynt að hindra að Rússar geti aflað sér upplýsinga. Til dæmis séu takmarkanir á aðgangi að farsímainterneti og ýmsum samfélagsmiðlum eins og Telegram, sem var einn sá vinsælasti í landinu.
Telur að stjórnvöld hafi búist við svipuðum viðbrögðum og 2014
Yakovlev telur að stjórnvöld í Rússlandi hafi ekki verið reiðubúin í svo langt stríð. „Pútín og félagar hans í Kreml bjuggust við einhverju í líkingu við innlimun Krímskaga 2014, það er að þetta yrði stutt stríð, tvær til þrjár vikur, sem yrði brugðist við með refsiaðgerðum.“ Þeir hafi verið beittir refsiaðgerðum 2014 og þær hafi vissulega verið sársaukafullar og sett strik í reikninginn 2014 og 2015 en að stjórnvöld hafi lifað þær af.
Að sama skapi hafi stjórnvöldum á sínum tíma tekist að tryggja sér stuðning almennings í Rússlandi við innlimun Krímskaga. Þau hafi búist við viðlíka stuðningi 2022 en það hafi ekki gengið eftir. Þá hafi Úkraínumenn veitt Rússlandsher sterka mótspyrnu sem hvorki stjórnvöld í Kreml né vestrænir greinendur hafi búist við.
Yakovlev segir að í nær þrjú ár hafi stjórnvöld í Rússlandi haldið þeirri blekkingu að fólki að innrásin í Úkraínu væri ekki stríð heldur sérstök hernaðaraðgerð sem almenningur þyrfti ekki að hafa áhyggjur af; stjórnvöld myndu sjá um þetta. „Fólki var sagt að það gæti bara haldið áfram með sitt, að vinna, slaka á, ferðast innanlands og svo framvegis.“
Á árunum 2023 og 2024 hafi ferðamönnum innanlands í Rússlandi fjölgað umtalsvert af því að miklar hömlur voru og eru á ferðalögum til útlanda. Fleiri hafi því varið peningum í ferðalög innanlands. Eins hafi stjórnvöld styrkt byggingafyrirtæki og því hafi fleiri en áður getað fjárfest í íbúðum, bæði í höfuðborginni Moskvu og víðar um landið. Ríkið hafi þó hætt þessum niðurgreiðslum í fyrra. Það hafi valdið nokkrum vandræðum í byggingageiranum en þó ekki svo miklum að til fjöldagjaldþrota hafi komið. Byggingafyrirtækin hafi almennt verið rekin með gróða 2023 og 2024 og því getað starfað áfram.
38% af ríkisútgjöldum í hernað og þjóðaröryggi
Í ár er áætlað að 38% af ríkisútgjöldum Rússlands fari í hernað og þjóðaröryggismál. Yakovlev segir þetta vissulega hátt hlutfall og að aukningin hafi verið mikil síðustu ár. „Ef við skoðum hlutfall af vergri landsframleiðslu þá eru hernaðarútgjöld 8% af henni. Það er vissulega mikil aukning en mun minna en á Sovéttímanum.“
Á tímum Sovétríkjanna hafi hlutfallið farið upp í 15% af vergri landsframleiðslu. Það sé vissulega vopnaiðnaður og annar iðnaður í Rússlandi sem tengist stríðinu en á sama tíma sé markaðshagkerfi meira og minna við lýði og þrautseigja þess sé meiri en kerfisins á Sovéttímanum. Fjöldi fyrirtækja hafi verið stofnaður um aldamót og eigendur þeirra geri allt sem þeir geta til að halda þeim á floti.
Yakovlev segir að refsiaðgerðir Vesturlanda hafi vissulega komið niður á efnahagnum, bæði hjá stjórnvöldum og fyrirtækjum. Stjórnendur fyrirtækja hafi reynt að leita lausna svo sem að finna nýja birgja, draga úr útgjöldum og komast inn á nýja markaði. Stjórnendurnir hafi haft sína eigin hagsmuni að leiðarljósi sem sé dæmigert í markaðshagkerfi. Fyrirtækin séu sveigjanleg og geti aðlagast ýmsu. Í raun hafi hagkerfinu vegnað betur en margir sérfræðingar spáðu við upphaf allsherjarinnrásarinnar 2022.
Það eru tveir hópar í Rússlandi, hið minnsta, sem ekki er hægt að segja að hafi tapað á allsherjarinnrásinni. Það eru eigendur og starfsfólk í vopnaiðnaði og hermenn sem ekki falla á víglínunni. Yakovlev segir að það séu ekki aðeins eigendur vopnafyrirtækja sem hafi hagnast heldur líka starfsfólkið. Það sama eigi við um hermenn í Rússlandsher og fjölskyldur þeirra. Flestir hermannanna séu af landsbyggðinni þar sem tekjur eru mun lægri en í stórborgum. Með því að ganga í herinn hafi þeir jafnvel getað þrefaldað eða fjórfaldað tekjur sínar frá því sem áður var.
Hærri laun vegna skorts á starfsfólki
Yakovlev bendir á að 2023 hafi verðbólgan aukist mikið því neysla almennings jókst. Það hve hernaðurinn tók mikið til sín hafi þó fundist í efnahagslífinu. Ef til dæmis framleiðslufyrirtæki hefðu viljað auka framleiðslu sína hefðu þau þurft að fjölga starfsfólki. Stuttu eftir að Rússlandsher hóf allsherjarinnrásina hafi um ein milljón manna flutt úr landi. Það bættist ofan á fólksfækkun árin á undan. Að sama skapi hafi um tvær milljónir manna með einum eða öðrum hætti verið kallaðar í herinn. Eftir herkvaðningu haustið 2022 hafi fjöldi manns einnig farið úr landi. Árið 2023 hafi fyrirtæki farið að finna fyrir skorti á starfsfólki.
Til að bregðast við því fóru fyrirtæki að bjóða hærri laun og ekki aðeins fyrirtæki í framleiðslu hergagna, segir Yakovlev, heldur líka borgaraleg fyrirtæki. Það hafi verið enn ein ástæða hagvaxtar 2023 og 2024. Þetta hafi þó breyst í fyrra.
Þá hafi það gerst að rússnesk fyrirtæki gátu ekki framleitt nóg til að anna eftirspurn og því hafi innflutningur til Rússlands verið aukinn, sérstaklega frá Kína. Það hafi byrjað strax sumarið 2023. Þetta séu ýmsar vörur svo sem bílar. Það hafi haft í för með sér að gengi rúblunnar lækkaði. Einn bandaríkjadalur hafi kostað 65 rúblur vorið 2023 en 100 rúblur um haustið.
Stýrivextir fóru í 21%
Stýrivextir í Rússlandi voru hækkaðir 2024 og 2025 og fóru hæst í 21%. Yakovlev segir að að verðbólga hafi minnkað í fyrra og því hafi seðlabanki landsins lækkað stýrivexti sem séu núna 14,25%.
Vopnaiðnaðurinn og allt sem tengist hernaði er meira og minna á hendi ríkisins. Yakovlev segir að borgaraleg fyrirtæki finni þó fyrir þessum háu vöxtum.
Verðbólga er yfir 5% í Rússlandi sem stendur. Yakovlev segir að þrátt fyrir stöðnun í efnahagnum núna hafi innkoma almennings ekki minnkað síðustu ár. „Það er vissulega verðbólga og það frekar mikil verðbólga, sem reyndar hefur minnkað undanfarið, en hvað varðar til dæmis lækna, kennara og eftirlaunaþega þá hefur stjórnvöldum, þar til núna, tekist að standa við félagslegar skuldbindingar.“ Staða efnahagsins sé verri en í fyrra en ekki svo slæm að hægt sé að tala um kreppu heldur sé stöðnun. Staðan í Rússlandi í dag sé langt frá því að vera orðin eins slæm og hún var á tíunda áratug síðustu aldar.
