Tvær af þremur tillögum sem starfshópur um breytingar á kosningalögum leggur til þurfa aðeins samþykki einfalds meirihluta á Alþingi. Aðeins þriðja tillaga starfshópsins, sem snýst um úthlutun jöfnunarsæta til kjördæmalista og hefur áhrif á hringekjuna svokölluðu á kosninganótt, þarf samþykki tveggja þriðju hluta á Alþingi. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa því þingstyrk til að samþykkja meginbreytingarnar sem hópurinn leggur til.
Starfshópurinn var skipaður í september í fyrra og var ætlað að vinna frumvarp sem ætti að auka jafnræði atkvæða, en innan ramma stjórnarskrárinnar. Í starfshópnum sátu þrír prófessorar: Ólafur Þ. Harðarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði sem var formaður, Sigrún Helga Lund, prófessor í tölfræði og Þorkell Helgason, prófessor í stærðfræði.
Fækkar um fjóra á Norðurlandi en fjölgar um fjóra í Suðvesturkjördæmi
Tillögur hópsins eru þrjár.
Í fyrsta lagi að kjördæmissætum verði fækkað niður í það lágmark sem stjórnarskráin heimilar, það er að segja sex í hverju kjördæmi - en kjördæmin eru sex talsins. Afgangur þingsætanna, 27 að tölu, verði jöfnunarsæti.
Í öðru lagi verði þingsætunum ráðstafað hlutfallslega jafnt til kjördæmanna miðað við tölu kjósenda á kjörskrá.
Verði þessar tillögur samþykktar mun þingmönnum Norðvesturkjördæmis fækka úr sjö í sex og þingmönnum Norðausturkjördæmis úr tíu í sjö. Í staðinn muni þingmönnum Suðvesturkjördæmis fjölga úr 14 í 18.
Í báðum þessum tilvikum þarf aðeins samþykki einfalds meirihluta á Alþingi.
Þriðja tillaga hópsins lýtur að einföldun á skiptingu jöfnunarsæta til kjördæmalista flokkanna. Í skýrslunni kemur fram að þessi tillaga sé að mestu tæknilegs eðlis og hafi ekki áhrif á atkvæðavægið en hún þarfnast samþykkis 2/3 hluta þingmanna. Verði hún samþykkt verður hringekjan svokallaða á kosninganótt úr sögunni - eða verður mjög ólíkleg.
Nánast fullt jafnvægi atkvæða
Ólafur Þ. Harðarson, sem var formaður hópsins, segir að verði tillögurnar samþykktar muni nást nánast fullt jafnvægi atkvæða á milli kjördæma.
Þá verði Ísland komið mjög nálægt þeim viðmiðum sem Feneyjanefnd Evrópuráðsins setur og Ísland verði innan þeirra marka. Í leiðbeiningum Feneyjanefndar um segir að frávik í vægi atkvæða eigi að vera minna en 10% og alls ekki fara yfir 15% nema í sérstökum tilfellum. Í skýrslu nefndarinnar kemur fram að í helmingi íslensku kjördæmanna eru frávikin langt um meiri eða í kringum 30%. Þá minnir Ólafur á að eftirlitsmenn ÖSE hafi margoft gert athugasemdir um misvægi atkvæða á milli kjördæma.
Í skýrslu starfshópsins er fjallað ítarlega um þróun íslenska kosningakerfisins, aðgerðir til að draga úr misvægi atkvæða og stöðuna í nágrannalöndum okkar.
Fjölnismaður vildi jafnt atkvæðavægi
Minnt er á að við endurreisn Alþingis árið 1845 hafi misvægi atkvæða á Íslandi verið gríðarlegt - eða allt að þrettánfalt - og nánast allar götur síðan hafi verið rætt um að minnka misvægið - eða útrýma því með öllu - og hefur þetta oft á tíðum verið hápólitískt deilumál.
Fyrir áhugamenn um Íslandssögu er svolítið skemmtilegt að í skýrslunni er vitnað í Brynjólf Pétursson, sem var einn Fjölnismanna, en hann lagði til árið 1849 að atkvæðavægi yrði jafnað að fullu – en þær tillögur voru felldar.
Ýmislegt var gert á næstu árum og áratugum en misvægið á milli flokka og kjördæma hélst. Árið 1931 fékk til að mynda Framsóknarflokkurinn 58% kjördæmakjörinna þingmanna með aðeins 31% af atkvæðunum. Árið 1956 fengu Framsóknarflokkur og Alþýðuflokkur - sem þá voru í svokölluðu Hræðslubandalagi - 48% þingmanna en höfðu aðeins fengið 34% atkvæða. Miklar breytingar voru gerðar árið 1959 þegar mjög var dregið úr misræmi á milli flokka - en misvægi á milli kjördæma hélst áfram mikið.
Með breytingu á stjórnarskránni árið 1999 var ákveðið að misvægið skyldi aldrei vera meira en tvöfalt. Misvægið var þó áfram töluvert og er það enn – en sem dæmi má nefna að í kosningunum 2024 bjuggu 35% kjósenda í landsbyggðarkjördæmunum þremur en þau fengu 43% þingmanna.
Hvergi meira misvægi í Vestur-Evrópu
Í skýrslunni er fjallað um hvernig þingsæti myndu skiptast í næstu þingkosningum samkvæmt óbreyttum lögum. Þá væru rúmlega 3.100 kjósendur í Norðausturkjördæmi á bakvið hvern þingmann, en rúmlega 5.600 í Suðvesturkjördæmi.
Væri gengið alla leið við jöfnun atkvæða fengi Norðvesturkjördæmi ekki nema 5 þingmenn - en í staðinn fengi Norðausturkjördæmi 8 þingmenn í stað 7. Til þess þyrfti þó að breyta stjórnarskránni og það er ekki lagt til af hópnum. Þetta er mikil breyting á tiltölulega fáum árum en árið 1999 voru þingmenn hvers kjördæmis á bilinu 10-11.
Ólafur segir að misvægi atkvæða á milli kjördæma sé hvergi meira í Vestur-Evrópu en á Íslandi. Eina landið sem nálgist okkur, en sé þó með minna misvægi, sé Noregur. „Ef við skoðum þróunina í Vestur-Evrópu síðustu 100 árin, þá var það þannig fyrir 100 árum að mjög víða var mikið misvægi eftir kjördæmum. Það hefur í flestum Evrópulöndum breyst í þá áttina að þessu misvægi hefur verið eytt, nema á Íslandi og Í Noregi og þá er ég auðvitað að tala um hlutfallskosningakerfin,“ segir Ólafur.
Erfiðara að tala fyrir hagsmunum
Ýmsir hafa gagnrýnt tillögur hópsins, meðal annars Jens Garðar Helgason, varaformaður Sjálfstæðisflokksins og þingmaður Norðausturkjördæmis en rætt var við hann í fjögurfréttum útvarps í dag.
Það hefur Sigríður Á. Andersen, þingflokksformaður Miðflokksins og þingmaður Reykjavíkurkjördæmis norður einnig gert og sömuleiðis Jónína Brynjólfsdóttir, forseti sveitarstjórnar Múlaþings og varaþingmaður fyrir Framsóknarflokkinn í Norðausturkjördæmi. Hún hefur meðal annars bent á að í hennar kjördæmi séu 2 af 10 íbúum frá Austurlandi. Yrðu tillögurnar samþykktar yrði mun erfiðara að láta rödd Austurlands heyrast á þingi.
Ólafur segir þetta vera gamalkunna gagnrýni. Það sé mál stjórnmálaflokkanna sem bjóði fram í Norðausturkjördæmi að gæta að því að á listunum séu frambjóðendur frá Austurlandi. Ólafur bætir við að hann telji að þingmenn eigi allir að berjast fyrir hagsmunum landsins alls, og þar með talið fyrir Austfirðinga.
Búast megi við töluverðri andstöðu á Alþingi
Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er kveðið á um að ráðast eigi í breytingar á kosningalögum til að auka jafnræði og þingsætadreifingu. Hingað til hafa flokkslínur haldið í stórum málum - hvort sem það er vísbending um örlög þessa máls eða ekki. Alþingi er komið með frumvarp dómsmálaráðherra sem byggir á tillögunum og samkvæmt upplýsingum þaðan ætlar forseti að ræða við fulltrúa allra flokka um framhald málsins.
Ólafur segir að búast megi við töluverðri andstöðu á Alþingi. Á hinn bóginn megi benda á að í íslensku kosningarannsókninni 2024 hafi verið spurt hvort kjósendur væru hlynntir jöfnu atkvæðavægi. Þá hafi komið fram að um 70% kjósenda væru hlynntir jöfnun atkvæða og um 60% af kjósendum á landsbyggðinni.
Ólafur bætir við að ef þingmönnum finnst of langt gengið í jöfnunarátt, þá sé í skýrslu starfshópsins einnig fjallað um hvernig hægt er að ganga skemur til jöfnunar.
Í skýrslu starfshópsins er fjallað ítarlega um þróun íslenska kosningakerfisins allt frá árinu 1844, aðgerðir til að draga úr misvægi atkvæða og stöðuna í nágrannalöndum okkar. Skýrslan og frumvarpið eru aðgengileg hér fyrir neðan.
