„Það var bara eins og að vera kýldur í magann,“ segir Davíð Þór Jónsson, prestur við Laugarneskirkju, um hvernig honum varð við þegar hann fékk fregnir af andláti æskuvinar síns og samstarfsfélaga til fjölda ára, Steins Ármanns Magnússonar, leikara.
„Og í raun og veru er það fyrst núna, tveimur sólarhringum síðar, þegar fólk er að tala við mann og votta manni samúð sem það er farið að síast í gegnum raunveruleikaskynið. Að þetta hafi raunverulega gerst. Þetta er eins og vondur draumur.“
Steinn Ármann lést á heimili sínu í Hafnarfirði á föstudag. Hann var 61 árs að aldri.
Vinátta sem spannaði rúm 50 ár
Davíð Þór og Steinn Ármann kynntust í Víðistaðaskóla í Hafnarfirði fyrir rúmum fimmtíu árum, þá 10 ára gamlir. Davíð Þór segir að fyrstu kynni hafi verið langt frá því að vera vinátta.
„Mig minnir að okkur hafi verið att saman í slagsmál sem ég vann. Og það held ég að hafi verið eina skiptið sem ég vann Stein í aflraunum,“ segir Davíð Þór.
Hann segir að vináttan hafi þróast upp úr fermingaraldri. Í framhaldsskóla hafi vináttuböndin svo styrkst í gegnum sameiginlegan áhuga á kvikmyndagerð.
„Þá fórum við að gera kvikmyndir saman. Við fengum meira að segja gullverðlaun fyrir kvikmynd sem við gerðum á norrænni kvikmyndakeppni fyrir unglinga,“ segir Davíð Þór.
Framlag þeirra félaga til keppninnar árið 1981, Nordisk Smalfilm, var kvikmyndin Sætbeiska sextánda árið. Myndin, sem fjallar um fyrstu ástina, var eina íslenska kvikmyndin sem hlaut verðlaun það árið.
Steinn Ármann og Davíð Þór stofnuðu kvikmyndafyrirtækið Viggo-bros í kjölfar sigursins, ásamt meðhöfundi kvikmyndarinnar, Inga Hafliða Guðjónssyni, og kvikmyndatökumanninum Bjarna Sigmundi Einarssyni.
„Við vorum stundum kallaðir fóstbræður“
Samstarf þeirra Steins Ármanns og Davíðs Þórs átti eftir að verða langt og farsælt - og teygði sig allt frá handritsskrifum og uppistandi yfir í sjónvarp og útvarp.
Útvarpsþáttur þeirra félaga, Radíus, fór í loftið á Aðalstöðinni árið 1992 og naut mikilla vinsælda. Þeir Steinn Ármann og Davíð Þór hlutu mikla athygli fyrir gálgahúmor og óhefðbundin efnistök – og upp úr samstarfinu spratt gamantvíeykið Radíusbræður. Þáttunum var svo fylgt eftir með samnefndum sjónvarpsþáttum í Ríkisútvarpinu tveimur árum síðar.
„Ég man eftir því þegar við vorum í skemmtibransanum og við vorum spurðir: hvað eruð þið lengi að undirbúa ykkur fyrir Radíuskvöld? Og við svöruðum: 25 ár. Þannig að það má segja að samstarf okkar nái ein fimmtíu ár aftur í tímann,“ segir Davíð Þór.
Davíð Þór segir Stein Ármann hafa verið miklu meira en bara samstarfsfélagi. Steinn hafi verið einn af hans nánustu vinum.
„Þegar við vorum ekki að vinna þá fórum við fjölskyldurnar saman í útilegu. Þannig að þetta var miklu meira en samstarf. Við vorum stundum kallaðir fóstbræður og ég held að það sé alveg hægt að nota það orð um okkar samband.“
Síðustu ár hafi sambandið þó verið stopulla og þeir haldið hvor í sína áttina.
„En það skipti ekki máli. Þegar við hittumst þá var sko eins og við hefðum hist í gær. Við vorum orðnir það góðir vinir að við þurftum ekkert að vera að hjala hvor um annan vikulega eða daglega ef út í það var farið,“ segir Davíð Þór.
„Stórkostlegur maður, frábær leikari, frjór og skapandi“
En hvernig maður var Steinn Ármann?
„Steinn var stórkostlegur maður. Hann var sennilega hæfileikaríkasti maður sem ég hef kynnst,“ segir Davíð Þór.
„Hann var frábær leikari, hann var frjór og skapandi, hann var svo fjölhæfur. Ekki bara sem listamaður. Sem leikari og höfundur gat hann bara spunnið og spunnið upp úr sér vitleysu og dellu, sem ég átti í fullum tré með bara að ná að setja niður á blað svo við gætum leikið það í útvarpinu daginn eftir,“ segir Davíð Þór.
Auk þess hafi Steinn Ármann verið þeim hæfileikum gæddur að vera mikill mannþekkjari og átt auðvelt með að lesa fólk.
„Hann var svo mannglöggur að það var nánast ofurhæfileiki hjá honum.“
Davíð Þór segir að honum sé helst minnisstætt þegar þeir fóru saman í fyrsta skipti saman á Borgarfjörð eystri, þaðan sem Steinn Ármann á rætur sínar að rekja. Þar hafi Steinn þekkt fólk sem hann hafði aldrei séð áður.
„Steinn bara sá á svipnum á því hverra manna það var. Ég sagði sameiginlegum vini okkar frá þessu og þá sagði hann: Það er ekki neitt, ég hef séð hann þekkja hunda sem hann hefur aldrei séð áður.“
Kynnti sig stundum sem Steina smið
Steinn Ármann var maður margra hæfileika og einstaklega jarðbundinn segir Davíð Þór. Mögulega hafi Steinn verið of jarðbundinn fyrir leiklistarbransann.
„Honum fannst svo hlægilegt þegar það var verið að upphefja listina sem eitthvað æðislega göfugt ferli. Honum fannst ekkert merkilegra að vera leikari en að vera smiður, enda kynnti hann sig stundum sem Steina smið,“ segir Davíð Þór og heldur áfram.
„Fólk sem tók sjálft sig hátíðlega fór í hans fínustu taugar. Okkar grín byrjaði svolítið í því að við vorum að hæðast einmitt að því fólki sem tók sjálft sig hátíðlega og aðeins að kippa því niður á jörðina.“
Davíð Þór segir Stein Ármann hafa verið fjölhæfan listamann. Auk þess að vera frábær gamanleikari með góða tilfinningu fyrir tímasetningum hafi hann haft einstakt lag á börnum.
„Hann gat leikið fyrir börn og verið ekkert nema hlýjan og nærgætnin og fengið krakkana til að elska sig, eins og kötturinn Keli er dæmi um. En svo sneri hann sér við og fór með þann groddaralegasta húmor sem þú getur ímyndað þér.“
Fékk aldrei þau tækifæri eða það lof sem hann átti skilið
Davíð Þór segir miður að Steini Ármanni hafi oft og tíðum verið skipað í sams konar hlutverk, hlutverk skúrka. Líkamlegt atgervi hafi þar mögulega spilað inn í.
„Af því hann var ekki svona hár og grannur og vöðvarýr, eins og hann hefði aldrei unnið ærlegt handtak um sína daga. Og af því hann leit ekki þannig út, þá var honum oft kastað í hlutverk einhverra durta og rudda.“
Hann hafi því glaðst mikið þegar Steinn Ármann fékk hlutverk Ketils, bónda sem barðist gegn stóriðju, í annarri seríu Ófærðar.
„Hann gjörsamlega brilleraði í ofboðslega dramatísku hlutverki í þeirri seríu, sem sýnir hversu fjölhæfur hann var,“ segir Davíð Þór.
„En hann fékk aldrei þau tækifæri og aldrei það lof sem hann átti skilið. Hann fékk samt fullt að gera og ég held að enginn geti sagt að hann hafi einhvern tímann séð Stein lélegan í einhverju hlutverki. Allt sem hann gerði gerði hann frábærlega.“
Ruddi brautina fyrir nútíma uppistand
Davíð Þór segir Stein Ármann skilja eftir sig mikið tómarúm í lífi allra sem tengdust honum. Hvað listamaðurinn Steinn Ármann skilji eftir sig verði þó að koma í ljós.
„En það er engum blöðum um það að fletta að hann ruddi nýrri tegund af gríni braut. Þegar við vorum að troða upp, með uppistand, þá höfðu fáir lagt það fyrir sig síðan Ómar Ragnarsson var að syngja gamanvísur á þorrablótum. Nútíma uppistand var ekki fyrirbæri á Íslandi og Steins verður minnst fyrir að hafa rutt þá braut,“ segir Davíð Þór.
Síðustu dagar hafi verið erfiðir.
„En það gleður mig að sjá hvað fólki var hlýtt til Steins og hvað fólki þótti vænt um hann. Það eru allir á einu máli um að það sé mikið skarð fyrir skildi og það er rétt. Hann skilur eftir sig skarð sem aldrei verður fyllt og verður hluti af íslensku menningarlandslagi í framtíðinni.“
