Gagnrýnendur ESB ræða gjarnan um lýðræðishalla í starfsemi sambandsins, einkum vegna þess að framkvæmdastjórnin er ekki kosin beint af borgurunum og vegna þess að ákvarðanataka sé fjarlæg almenning og kjósendum. Sambandið sé því ekki lýðræðislegt.
Á móti segja aðrir að samspil Evrópuþingsins, ráðherraráðsins og stofnana í aðildarríkjunum tryggi að sambandið sé í raun lýðræðislegt. Í því sambandi er bent á eftirfarandi: Í fyrsta lagi lýðræðislegt umboð sem liggur að baki valdheimildum ESB, í öðru lagi lýðræðislega uppbyggingu stofnana sambandsins, í þriðja lagi virka þátttöku og lýðræðislegt umboð þeirra sem taka þátt í ákvörðunum og loks í fjórða lagi virðingu fyrir mannréttindum og grunnreglu réttarríkisins. Á þessum grundvelli sé ljóst að ESB uppfylli öll grundvallarskilyrði um lýðræðislegt stjórnskipulag, þótt það sé fjölþjóðastofnun en ekki fullvalda ríki.
Lýðræðislegt umboð að baki valdheimildum sambandsins
ESB byggir á meginreglunni um veittar valdheimildir (conferral principle), sem kemur fram í 5. gr. sáttmálans um ESB. Samkvæmt henni hefur sambandið aðeins þau völd sem aðildarríkin hafa veitt því á grundvelli samninga sem samþykktir hafa verið eftir lýðræðislegum leiðum í aðildarríkjunum. Þetta gerist með því að aðildarríkin veita ESB valdheimildir með ákvörðunum sem teknar eru af lýðræðislega kjörnum þjóðþingum eða ríkisstjórnum sem hafa til þess umboð frá þjóðþingum. Stundum er þetta gert í þjóðaratkvæðagreiðslum og stundum með stjórnarskrárbreytingu til að unnt sé að deila valdi svo samrýmist stjórnarskrá. Fer þetta eftir stjórnskipunarreglum einstakra ríkja, sem geta verið mismunandi frá einu ríki til annars.
Í þessu felst að ESB byggir ekki á sjálfstæðu valdi án þess að lýðræðisleg ferli standi því að baki. ESB byggir þannig á valdheimildum sem eiga uppruna sinn í lýðræðislegum ákvörðunum aðildarríkjanna um að deila valdi á þeim sviðum sem ESB nær til. Þetta gera ríki í skjóli fullveldisréttinda sinna.
Lýðræðisleg uppbygging helstu stofnana ESB
a) Evrópuþingið
Þingmenn Evrópuþingsins eru kjörnir beint af borgurum ESB. Þingið fer með löggjafarvald ásamt ráðherraráðinu, samþykkir fjárlög ESB og hefur eftirlit með framkvæmdastjórninni og getur lýst vantrausti á hana í heild. Með þessu er tryggt að kjarninn í löggjöf ESB byggist á beinni lýðræðislegri þátttöku borgaranna.
b) Ráðherraráð ESB
Í ráðherraráðinu sitja ráðherrar frá aðildarríkjunum. Þeir hafa allir að baki sér lýðræðislegt umboð frá sínu heimaríki. Ráðherraráðið fer með lagasetningarvald ásamt Evrópuþinginu og stefnumótun í lykilmálum. Þannig hafa aðildarríkin afgerandi beint áhrifavald innan ESB í gegnum lýðræðislega kjörna fulltrúa heima fyrir.
c) Leiðtogaráð ESB
Í leiðtogaráðinu eiga sæti þjóðhöfðingjar aðildarríkjanna eða leiðtogar ríkisstjórna sem fara með lýðræðislega ábyrgð samkvæmt stjórnskipan viðkomandi ríkis. Leiðtogaráðið setur heildarstefnu sambandsins og mótar þróun þess.
Lýðræðislegt löggjafarferli
Löggjafarferli ESB byggist á samvinnu Evrópuþingsins, sem kosið er beint sem fyrr segir og Ráðherraráðsins, þar sem eiga sæti ráðherrar frá aðildarríkjunum sem hafa lýðræðislegt umboð að baki sér. Mest af löggjöf sambandsins er samþykkt þannig að Framkvæmdastjórnin leggur fram tillögu, þingið og ráðherraráðið ræða hana og breyta ef svo ber undir. Samkomulag beggja stofnana er nauðsynlegt. Þetta ferli tryggir að megnið af löggjöf ESB tekur ekki gildi nema með samþykki Evrópuþingsins og ráðherraráðsins.
Framkvæmdastjórnin og lýðræðislegt aðhald
Þótt framkvæmdastjórnin sé ekki beint kjörin, byggir hún engu að síður á lýðræðislegu umboði: Hún er skipuð í gegnum ferli þar sem aðildarríki tilnefna fulltrúa, hún þarf samþykki Evrópuþingsins og er háð pólitísku eftirliti þingsins. Loks er hægt lýsa vantrausti á hana í heild. Þetta minnir að mörgu leyti á þingræðisfyrirkomulag, þar sem ríkisstjórn starfar í skjóli lýðræðislega kjörins þings.
Aukið beint lýðræði og borgarafrumkvæði
Með Lissabon-sáttmálanum var tekið upp borgarafrumkvæði, sem svo má nefna, sem gerir borgurum ESB kleift að óska eftir því að framkvæmdastjórnin leggi fram lagafrumvarp á tilteknu sviði. Nokkur dæmi eru um að þetta hafi verið notað þótt fá dæmi séu um að þetta hafi haft bein áhrif á lagasetningu. Engu að síður er þetta til þess fallið að efla lýðræði í starfsemi sambandsins.
Mannréttindi og réttarríkið
ESB byggir einnig á Sáttmála ESB um grundvallarréttindi sem hluta af frumrétti þess, sem tryggir pólitísk, borgaraleg og félagsleg réttindi. Sáttmálinn er bindandi fyrir allar stofnanir ESB og dómstóll ESB hefur endanlegt úrskurðarvald um túlkun og beitingu hans, en þar eiga sæti dómarar frá öllum aðildarríkjunum. Virk mannréttindavernd og leikreglur réttarríkisins eru óaðskiljanlegur hluti af lýðræðinu, þar sem þær tryggja að meirihlutavald sé takmarkað af réttindum einstaklinga.
Lokaorð
Þegar framangreint er haft er í huga er varla ágreiningur um að ESB uppfyllir meginskilyrði lýðræðislegs stjórnskipulags. Stjórnskipan þess felur í sér virðingu fyrir grunngildum lýðræðis og mannréttinda, um leið og það tekur mið af markmiðum sambandsins og eðli þess sem fjölþjóðlegrar stofnunar og vettvangi fyrir samvinnu fullvalda ríkja.
Höfundur er doktor í þjóðarétti, prófessor emeritus við lagadeild HA og hæstaréttarlögmaður hjá Thales lögfræðiþjónustu.
