Þann 18. ágúst hafði Héraðsdómur Norðurlands eystra birt 17 dóma úr einka- eða sakamálum á vef dómstólsins frá árinu 2026. Uppkveðnir dómar á árinu voru aftur á móti 50 - og því 33 óbirtir. Þetta fer gegn reglum um birtingu dóma og þegar fréttastofa leitaði svara var skýringin sögð álag og mannekla hjá dómstólnum.
Þetta þýðir að í þrjátíu og þremur málum höfðu aðeins þeir sem voru viðstaddir uppsögu í dómsal á Akureyri fengið upplýsingar um dóminn og almenningur því ekki upplýstur um málalyktir. Dómarnir sem ekki voru birtir greindu frá sekt og þá refsingu - eða sýknu - fólks sem hafði verið ákært fyrir líkamsárásir, kynferðisbrot og önnur alvarleg brot, eins og til dæmis sprengingu í Múlagöngum.
Starfsfólk hafði ekki komist yfir að birta dóma vegna álags
Málið vakti mikla athygli, sprengjan var sögð sú stærsta sinnar tegundar og olli miklu tjóni í göngunum. Fimm árum síðar höfðu engar fregnir borist af málalyktum, fjölmiðlar höfðu ekki upplýsingar um dóm sem hafði verið kveðinn upp og hann var ekki birtur opinberlega.
Ekki fyrr en fréttastofa RÚV gerði athugasemd við hve fáir dómar höfðu birst frá Norðurlandi eystra á árinu - og var sagt að skýringin væri mannekla og annir, þau hefðu ekki haft tíma til að birta dómana. Þessu svari kom fréttastofa áleiðis til Dómstólasýslunnar og 26. ágúst höfðu bæst við tuttugu og níu dómar á vef Héraðsdóms Norðurlands eystra, sumir orðnir nokkurra mánaða gamlir.
Í fréttaskýringaþættinum Þetta helst var fjallað um gagnsæi í dómskerfinu. Fréttastofa RÚV og aðrir fjölmiðlar hafa ítrekað orðið að ganga á eftir birtingum dóma og oft gengið erfiðlega að fá upplýsingar um réttarhöld. Héraðsdómur Norðurlands eystra birti tuttugu og níu dóma í sumar, eftir að fréttastofa gerði athugasemd við vinnulag dómstólsins. Sumir dómanna höfðu legið óbirtir mánuðum saman og farið þannig gegn reglum Dómstólasýslunnar.
Ekki í fyrsta sinn sem ganga þarf á eftir dómum á landsbyggðinni
Grunnreglan um birtingu dóma er að í öllum sakamálum eigi að birta dóma innan fimm virkra daga, í einhverjum tilvikum megi birting bíða í 14 virka daga.
Kristín Haraldsdóttir er framkvæmdastjóri Dómstólasýslunnar, sem er sjálfstæð stofnun í forsvari fyrir alla dómstóla landsins. Hún segist telja útgáfu dóma almennt vel innan tilsettra marka.
„Hvað veldur þarna, við höfðum nú samband við dómstólinn og skýringin var sú að það væri búið að vera mikið álag. Og það er alveg rétt það er búið að vera mikið álag á Akureyri. Það í sjálfu sér réttlætir þetta ekki og við erum ekki ánægð með hlutfall á borð við þetta, alls ekki og það á ekki að vera þannig.“
Þó Kristín segi þetta heyra til undantekninga settumst við niður í svipað viðtal árið 2023 til þess að ræða dóma sem voru birtir hjá Héraðsdómi Norðurlands vestra á Sauðárkróki, eða öllu heldur ekki birtir.
Árið 2022 vantaði nefnilega 80% uppkveðinna dóma á vef dómstólsins, aðeins fimm voru birtir af þrjátíu og sjö saka- og einkamálum. Það ár vantaði eins mikið upp á hjá Norðurlandi eystra, sem birti rétt um helming uppkveðinna dóma og á Reykjanesi, Vesturlandi og Suðurlandi vantaði meira en helming uppkveðinna dóma. Hvort þar á meðal voru mál sem hefðu átt erindi við almenning eða vörðuðu til dæmis fólk í valdastöðum, er erfitt að segja.
Gagnsæi togast stöðugt á við persónuverndarsjónarmið
Brynjólfur Þór Guðmundsson, kollegi minn á fréttastofu RÚV, hefur fjallað um dómsmál síðan upp úr aldamótum, fyrst í dagblöðum, en síðar í útvarpi, sjónvarpi og á vef.
Hann segir margt hafa breyst í umfjöllun fjölmiðla um dómsmál, blaðamönnum hafi verið gert miserfitt í gegnum árin að uppfylla þá frumskyldu sína að segja frá málum sem hafa gildi og afleiðingar fyrir almannarýmið.
Á árum áður hafi gagnsæið að sumu leyti verið betra en er í dag. Þá fengu til dæmis fréttamenn senda með faxi dagskrá dómstólanna með nöfnum sakborninga, sem eru í dag afmáð í skjölum sem birtast á netinu vegna persónuverndarsjónarmiða. Það geri fjölmiðlafólki erfiðara að fylgjast með málum og komast að því ef til dæmis landsþekkt fólk eða fólk í valdastöðum er fyrir dómi.
Þetta þekkir hann vel frá því hann ritstýrði dagblaði sem komst á snoðir um að sveitarstjóri hefði verið dæmdur fyrir að stela háum fjárhæðum af fyrirtæki sem hann vann hjá. Eftir umfjöllun um málið og birtingu nafns hans, fékk sveitarstjórn fyrst fregnir af málinu. Í ljós kom í framhaldi að hann hafði stolið háum fjárhæðum af sveitarfélaginu líka. Þetta segir Brynjólfur dæmi um aðhaldið sem eigi að veita með fréttaflutningi af dómsmálum.
En nafnbirting í skjölum sem fara aðeins í hendur fréttamanna er auðvitað annað en opinber birting og það er ein flækjan við internetið, þar eru sífellt auknar kröfur um meðferð persónuupplýsinga.
Vilja nota gervigreind til að hreinsa dóma og auðvelda birtingu
Kristín segir dómstólasýsluna þarna þurfa að meta annars vegar mikilvægi persónuverndar og hins vegar almennu regluna um að réttarhöld eigi að fara fram fyrir opnum tjöldum. Þau skoða nú hvort gervigreind geti auðveldað þeim að hreinsa dóma, svo ekki verði bið eftir birtingum eins og dæmin hér á undan sanna.
Eins og fyrr segir er almenna reglan að alla dóma eigi að birta opinberlega. Á því eru þó undantekningar, ef málin teljast sérstaklega viðkvæm - á borð við sifjamál eða lögræðismál.
Það er þó ekki alltaf skýrt hvað teljist sérstaklega viðkvæmt, dómarar til dæmis í minni byggðarlögum geta tekið ákvarðanir um að birta ekki dóma eða önnur gögn, vegna smæðar samfélaganna.
Er líklegra þú njótir nafnleyndar eftir dóm í minna byggðalagi?
En eftir stendur þá kannski sú spurning, hvort sé þá hentugra að vera ákærður og sakfelldur á landsbyggðinni en til dæmis í Reykjavík, hvort minni líkur séu á að dómar verði birtir eða nöfn sakborninga opinberuð í minna samfélagi.
Birting dóma og nafna sakborninga á að fela í sér fælingarmátt, þig langi síður að brjóta af þér ef þú veist að réttarhöldin og dómurinn verði fyrir allra augum.
Kristín ber fullt traust til dómara í þessu tilliti.
„Við treystum mati dómara í þessu eins og öðru við meðferð dómsmála. Þetta getur til dæmis verið í smærri byggðum þar sem að hreinsun ein og sér myndi ekki vernda þá hagsmuni sem eru undir gagnvart viðkvæmum upplýsingum.“
En það er gömul saga og ný að ákveðin togstreita ríki milli fjölmiðlafólks og dómskerfisins, þar sem takast á skyldan til að veita aðhald og greina almenningi frá mikilvægum málum og svo tregða dómstólanna til að afhenda upplýsingar sem gætu farið gegn persónuverndarsjónarmiðum.
Auk fréttastofu RÚV hafa fréttamenn annarra fjölmiðla hérlendis ítrekað greint frá því að ganga þurfi á eftir upplýsingum, jafnvel í málum sem varða landsþekkta, háttsetta einstaklinga.
Fyrir nokkrum árum hafði fréttastofa fjallað ítarlega um alvarlegt sakamál á Norðurlandi. Maður var ákærður fyrir manndráp og eins og venjan er í slíkum málum fjölluðu fjölmiðlar ítarlega um réttarhöldin. Þegar kom að dómsuppsögu misstum við af þinghaldinu og skildum ekki hvernig það hafði gerst, eftir að vakta dagskrá dómstólsins stöðugt þegar dómsins var að vænta. Svara var óskað frá dómstólnum, sem sagði dómsuppsöguna hafa verið setta inn í dagskrá að loknu þinghaldi - til þess að ekki yrðu of margir viðstaddir. Fréttastofa RÚV var því ekki á staðnum, ekki fréttamaður og engar myndir teknar.
Hægt að sjá hvers eðlis málin en leynd yfir nöfnum sakborninga
Síðan hefur dómstólasýslan sett reglur um samræmda birtingu dagskrár dómstólanna, ætlaða til þess að fækka tilvikum sem þessum. Það sem þær reglur höfðu í för með sér er að mál eru loks flokkuð eftir efni og því geta fréttamenn fylgst vel með því sem til dæmis er merkt sem: Stórfelld líkamsárás, en eytt síður orku í að fá upplýsingar um sakamál sem svo reynast vera minniháttar umferðarlagabrot.
Á sama tíma breyttist aðgengi fréttamanna að dagskránni. Hana hafði áður verið hægt að skoða aftur í tímann, en hún eyðist nú jafnóðum. Þetta segir Kristín gert til að tryggja persónuvernd, líka í tilvikum þar sem engin nöfn eru tilgreind.
En víkjum aftur að Héraðsdómi Norðurlands eystra. Ég spurði Brynjólf Þór fréttamann hvað honum þætti um skýringar dómstólasýslunnar á að þrjátíu og þremur dómum hefði verið haldið frá almenningi mánuðum saman.
„Nú þekki ég að sjálfsögðu ekki til vinnuálags hjá dómstólum, ég geri ráð fyrir að fólk vinni vinnuna sína og geri það samviskusamlega. Þetta er ekki boðleg afsökun, það að segja við höfum ekki mannskap eða annað slíkt, við höfum ekki efni á þessu, það er bara ekki boðlegt“, segir Brynjólfur. „Það að það sé mannekla þýðir ekki að menn geti sinnt bara einum hluta af þessu, vegna þess að það að fjalla um málin og kveða upp dóma er einn hluti af störfum dómstóla. Það að niðurstaðan sé aðgengileg og opinber er gríðarlega mikilvægur hluti af þessu.“
