Upptaka evru, samhliða aðild Íslands að Evrópusambandinu, myndi fela í sér grundvallarbreytingu á gengisstefnu landsins. Í stað fljótandi gengis krónunnar tæki við fastgengisstefna innan evrusvæðisins.
Með krónunni hefur gengið hingað til virkað sem eins konar höggdeyfir fyrir hagkerfið; það styrkist á uppgangstímum en veikist gjarnan í samdrætti og hjálpar þannig útflutningsgreinum og atvinnulífi að laga sig að breyttum aðstæðum. Með evru væri sá sveigjanleiki ekki lengur til staðar.
Samkvæmt gagnrýnendum gæti það þýtt að efnahagsáföll myndu frekar birtast í auknu atvinnuleysi og niðurskurði í opinberri þjónustu, fremur en gengisfellingu.
Hvert prósentustig atvinnuleysis kostar
Kostnaður við atvinnuleysi er oft metinn þannig að hvert prósentustig umfram það sem telst náttúrulegt atvinnuleysi leiði til kostnaðar sem jafngildir 2–3 prósentum af landsframleiðslu.
Þetta kemur fram í viðtali Spursmála við Jón Helga Egilsson, doktor í peningamálahagfræði og fyrrverandi formann bankaráðs Seðlabanka Íslands.
Landsframleiðsla Íslands er nú um 5.000 milljarðar króna á ári. Jón Helgi telur ekki ólíklegt að fastgengi með evru gæti í samdrætti aukið atvinnuleysi um þrjú prósentustig. Samkvæmt þeirri nálgun gæti slíkt kostað hagkerfið allt að 350 milljarða króna á ári.
Til samanburðar bendir Jón Helgi á að samkvæmt nýrri skýrslu sem unnin var fyrir fjármálaráðuneytið sé kostnaðurinn við að halda uppi gjaldeyrisvaraforða Seðlabanka Íslands um 50 milljarðar króna árlega.
Með evru yrði þörfin fyrir slíkan varaforða minni eða jafnvel engin, en Jón Helgi bendir á að tiltölulega vægt atvinnuleysi á evrópskan mælikvarða, á bilinu 5–7 prósent, gæti engu að síður kostað samfélagið margfalt meira.
Fastgengi og flótti unga fólksins
Hilmar Þór Hilmarsson, prófessor við University of Akureyri, hefur áður borið saman viðbrögð Íslands við bankahruninu 2008 og leið Latvia á sama tíma.
Í Facebook-færslu rifjar Hilmar upp rannsókn sem hann birti í Social Europe og var síðar endurbirt af London School of Economics.
Í kreppunni 2008–2009 var Lettland í aðlögunarferli að evrusvæðinu og hélt genginu föstu. Að sögn Hilmars var samdrátturinn þar tekinn út með auknu atvinnuleysi og niðurskurði í velferðarkerfinu.
Á Íslandi var hins vegar farin önnur leið. Krónan féll, sem mildaði höggið á atvinnulífið, og ekki var ráðist í sambærilegan niðurskurð á velferðarkerfinu.
Hilmar bendir á að þróunin síðan þá sé sláandi:
„Frá 2008 til 2025 hefur íbúum á Íslandi fjölgað um 23 prósent, en á sama tíma hefur íbúum í Lettlandi fækkað um 15 prósent — að stórum hluta ungu og vel menntuðu fólki sem skilaði sér ekki til baka.“
Vítahringur sem erfitt er að rjúfa
Í annarri Facebook-færslu útskýrir Hilmar nánar hvernig fastgengisstefna geti reynst smáþjóðum erfið þegar þær verða fyrir efnahagsáföllum.
Hann segir að þeir sem yfirgefi landið vegna atvinnuleysis og niðurskurðar séu oftast ungt fólk á þrítugsaldri — hópur sem skilar sér sjaldnast aftur.
Afleiðingarnar séu meðal annars lægri fæðingartíðni, minni skatttekjur og hækkandi opinber útgjöld þar sem hlutfall eldra fólks vex.
Hilmar segir að reynsla smáríkja sýni að slík þróun geti skapað alvarlegan lýðfræðilegan og fjárhagslegan vanda.
„Þetta er vítahringur sem erfitt er að rjúfa,“ skrifar hann.
