Fyrstu sjö mánuði ársins var atvinnuleysi meðal Íslendinga 2,7% en hefur verið í kringum 2% undanfarin ár. Þetta samsvarar því að tæplega 4.000 íslenskir ríkisborgarar hafi verið atvinnulausir. Atvinnuleysi hjá erlenda hópnum var 9,3% eða um 5.200 manns og þokast stöðugt upp á við.
Þetta kemur fram í nýrri skýrslu Vinnumálastofnunar um íslenskan vinnumarkað.
Atvinnuleysi verði 5,5% en síðan dragi úr því
Atvinnuleysi hefur ekki verið meira frá 2021 þegar atvinnulífið var enn að fást við afleiðingar Covid-faraldursins. Það er ekki útlit fyrir að þetta breytist í bráð. Vinnumálastofnun gerir ráð fyrir að það verði 5,5% atvinnuleysi í byrjun næsta árs en síðan dragi hægt úr því.
Atvinnuleysi hefur aukist meira á höfuðborgarsvæðinu en á landsbyggðinni. Minnst var það á Norðurlandi vestra, 1,7%. Mest er það, sem fyrr, á Suðurnesjum. Þar hefur það þó aðeins aukist lítillega á milli ára. Það var 7,3% að meðaltali fyrstu sjö mánuði þessa árs, 7% í fyrra en 6% árið 2024.
Árstíðabundnar sveiflur á Suðurnesjum
Guðbjörg Kristmundsdóttir, formaður Verkalýðs- og sjómannafélags Keflavíkur, segir að atvinnuástandið hafi versnað fljótlega eftir jól. Síðan hafi það lagast vor og sumar, í takti við hefðbundna árstíðabundna sveiflu. Sú uppsveifla sé enn í gangi en ástæða sé til að hafa áhyggjur af stöðunni í vetur, enda hafi fyrirtæki í ferðaþjónustu verið að segja upp fólki.
Ferðaþjónusta er stór atvinnuvegur á Suðurnesjum og margir erlendir ríkisborgarar vinna við hana. Margir þeirra vinna einnig töluvert í byggingariðnaði, verslun og vöruflutningum og ýmsum greinum sem tengjast ferðaþjónustu með einum eða öðrum hætti. Allar þessar greinar eru næmar fyrir árstíðasveiflum og niðursveiflu í hagkerfinu. Og það er í þessum greinum – þar sem erlent vinnuafl starfar helst – sem atvinnuleysi hefur aðallega aukist.
Engin störf í boði á haustin
Og erlendum ríkisborgurum sem missa vinnuna gengur ekki vel að finna ný störf. Guðbjörg bendir á að þeir missi helst vinnuna á haustin. „Það eru engin önnur störf í boði á þessum tíma. Það eru allir að skera niður og allir að minnka starfsemina. Ef þú missir vinnuna á þessum tíma, í september – október, þá er bara ofboðslega erfitt að fá aðra vinnu.“
Breytingar á lögum um réttindi til atvinnuleysisbóta tóku gildi um mánaðamótin. Áður þurfti að hafa verið á vinnumarkaði í þrjá mánuði til að eiga rétt á bótum en tímabilið lengdist í sjö mánuði. Guðbjörg hefur miklar áhyggjur af fólki sem hingað kemur til starfa en nær ekki að vinna sér inn bótarétt áður en það missir vinnuna í árstíðabundinni sveiflu.
„Þannig að þau verða bara annaðhvort að fara aftur heim eða þau verða komin upp á sveitarfélögin,“ segir Guðbjörg.
Fjölgar í sumum greinum en fækkar í öðrum
Munurinn á atvinnuleysi erlendra ríkisborgara og Íslendinga skýrist meðal annars af því að Íslendingar vinna síður störf sem eru viðkvæm fyrir sveiflum. Algengustu atvinnugreinar Íslendinga án atvinnu eru opinber þjónusta, fræðsla og heilbrigðis- og félagsþjónusta auk vöruflutninga. Störfum fjölgaði milli ára í öllum þessum greinum nema vöruflutningum. Störfum fjölgaði einnig í fjármála- og vátryggingastarfsemi. Í þeim greinum sem útlendingar vinna helst við hefur störfum á hinn bóginn fækkað.
Áhyggjur af mögulegri kreppuverðbólgu
VR er stærsta verkalýðsfélag landsins með rúmlega 40 þúsund félaga. Halla Gunnarsdóttir formaður VR segir að atvinnuleysi meðal þeirra hafi aukist lítillega. Atvinnuleysi meðal félagsmanna VR sé þó ekki sérlega hátt í sögulegu samhengi. Í næstum fjögur ár hafi stýrivextir verið mjög háir til að framkalla samdrátt. Á endanum hafi það þær afleiðingar að atvinnuleysi eykst. „Þá myndu sumir segja að það sé allt í lagi því þá lækki verðbólgan á móti. En þegar maður sér það ekki gerast, þá fer maður að hafa áhyggjur af því að það geti orðið einhvers konar kreppuverðbólga.“
Halla bendir á að atvinnuleysi hafi verið mest í ferðaþjónustu. Eins og Guðbjörg hefur hún áhyggjur af stöðunni á Suðurnesjum. Illa hafi gengið að vinna bug á háu atvinnuleysi á Suðurnesjum og hún hefur sömuleiðis áhyggjur af fyrrgreindum breytingum á réttindum til atvinnuleysisbóta, þar sem tíminn sem það tekur að vinna sér inn réttindi hafi verið lengdur en bótatíminn styttur.
Undanfarið hafa borist fréttir af uppsögnum og hópuppsögnum en samkvæmt Vinnumálastofnun hefur fjöldi starfa þó nokkurn veginn staðið í stað á milli ára. Halla segir að enn sem komið er hafi félagsmönnum gengið vel að finna ný störf. Búast megi við enn frekari samdrætti vegna hárra stýrivaxta, auk þess sem eftir eigi að koma í ljós hversu mörgum hið opinbera muni segja upp.
Atvinnuleysisbætur sex milljörðum hærri en á sama tíma í fyrra
Atvinnuleysi hefur yfirleitt verið mjög lítið á Íslandi. En þótt hlutfallið sé lágt er grábölvað að vera atvinnulaus, sérstaklega í lengri tíma.
Það er líka hagsmunamál fyrir ríkissjóð að atvinnulífinu takist að rétta úr kútnum því að með vaxandi atvinnuleysi hækka heildaratvinnuleysisbætur sem greiddar eru úr ríkissjóði. Á fyrstu sjö mánuðum ársins voru þær tuttugu og þrír komma fimm milljarðar króna, sem er rúmlega sex milljörðum krónum meira en á sama tíma í fyrra. Haldi þróunin svona áfram gætu bæturnar farið yfir 46 milljarða króna á árinu.
