Íslendingar verða að tryggja full yfirráð yfir sjávarauðlindinni strax í upphafi mögulegra aðildarviðræðna við Evrópusambandið, að mati Guðna Th. Jóhannessonar, sagnfræðings og fyrrverandi forseta Íslands.
Hann var gestur í Silfrinu í kvöld þar sem hann bar saman komandi þjóðaratkvæðagreiðslu við þorskastríðin og landhelgisdeiluna. Ný bók hans um sögu landhelgisdeilunnar, Vald hinna veiku 1971–1974, kemur út 1. september.
Í ljósi komandi þjóðaratkvæðagreiðslu telur hann reynsluna af þorskastríðunum sýna að stjórnvöld í Brussel verði að skilja sérstöðu Íslands í útvegsmálum, annars sé betra að láta gott heita snemma í ferlinu.
Brýnt að hefja leikinn á málefnum sjávarútvegsins
Guðni bendir á að minningar þjóðarinnar um baráttuna fyrir stækkun landhelginnar hafi enn gríðarlega mikil áhrif á það hvernig við hugsum um fullveldi og auðlindir. Hann talar um hvernig alþjóðaþróun og hafréttur skiptu sköpum í landhelgisdeilunni, en þegar litið er til samningsviðræðna við Evrópusambandið telur hann brýnt að hefja leikinn á málefnum sjávarútvegsins.
„Ég myndi ætla að ef sú verður raunin að meirihluti kjósenda vilji það, þá komi í þeirri umsókn fram að Íslendingar munu ekki sýna því áhuga að ganga í sambandið nema tryggt verði á skýran hátt að yfirráð yfir auðlindinni verði áfram í höndum Íslendinga,“ segir Guðni.
Lærdómur sögunnar og sérstaða Íslands
„Reynslan af landhelgissögunni er sú að á 20. öld snerist öll okkar vegferð um það að tryggja yfirráð yfir auðlindinni og sá lærdómur lifir enn í dag. Átti ráðamenn í Brussel sig ekki á því þá er betra að láta gott heita fyrr en seinna,“ segir Guðni.
„Við höfum skapað hér fiskveiðistjórnunarkerfi sem er ekki gallalaust. Okkur hefur tekist betur en Evrópusambandinu og við viljum halda í þann árangur. Við erum hér sér á báti. Við erum hér ein með okkar veiðireynslu síðustu áratugi. Þetta er boðskapurinn.“
Skilgreiningin á fullveldi ekki sú sama og áður
Umræða hefur skapast um hættu fullveldis Íslands ef gengið yrði í Evrópusambandið. Guðni bendir á að skilgreiningin á fullveldishugtakinu breytist með tímanum og sé oft túlkuð út frá hagsmunum hvers tíma. Sem dæmi megi nefna EES-samninginn og hvernig hann hefur þróast með öðrum hætti en margir sáu fyrir í upphafi.
„Við verðum að taka það með í reikninginn að þegar við erum andspænis þessari þróun á alþjóðavettvangi þar sem Evrópusambandið er komið til sögunnar þá getum við ekki skilgreint fullveldi á sama hátt og við gerðum hér fyrr á tíð.“
Smáríki í hörðum heimi
„Við erum smáríki í hörðum heimi og frumskylda stjórnvalda er að tryggja öryggi og framtíð borgaranna,“ segir Guðni og bætir við að ekki sé hægt að halda í þá von að allt verði alltaf eins og það var á alþjóðavettvangi. Þróun Evrópusamrunans og breyttar áherslur í Bandaríkjunum, þar sem Donald Trump hefur talað um að taka tillit til alþjóðalaga út frá eigin hagsmunasýn, sýna að óraunhæft er að taka varnarsamstarfið eða alþjóðakerfið sem gefnum hlut.
Þrátt fyrir að umræðan fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna hafi verið hörð og skoðanir skiptar vonast Guðni til þess að þjóðin beri gæfu til að virða niðurstöðuna þegar hún liggur fyrir og standi saman um að tryggja hag Íslands til framtíðar.
