Förum alla leið til Narva, þriðju stærstu borgar Eistlands. Narva stendur við samnefnda á, sem aðskilur Eistland og Rússland; hundrað metra í burtu er rússneski bærinn Ivangorod og yfir ána liggur landamærabrú, sem hefur reyndar verið lokuð fyrir umferð ökutækja undanfarin ár.
Narva og svæðið í kringum þessa borg hefur nokkra sérstöðu í Eistlandi; þarna tala nánast allir rússnesku og eru af rússneskum uppruna - nokkuð sem á sér skýringar í framferði stjórnvalda í Sovétríkjunum sálugu, því eftir seinni heimsstyrjöld voru tugir þúsunda Rússa flutt þangað til að starfa í allskonar iðnaði, og ekki síður til að þynna út eistneska samfélagið á þessu svæði.
Þessi sérstaða Narva og íbúanna þar hefur á undanförnum árum leitt til þess að margir í Eistlandi, og ekki síður annars staðar halda - ranglega segja íbúar í Narva - að fólk í borginni og nágrenni hennar sé einhvern veginn meira útsett fyrir áróðri og upplýsingaóreiðu sem Rússar dæla yfir landamærin, ekki aðeins í formi sjónvarpsútsendinga (sem reyndar hefur verið að mestu lokað fyrir á undanförnum árum), heldur einnig með viðburðum hinum megin við ána: 9. maí á hverju ári, þegar Rússar minnast sigursins á her nasista í seinni heimsstyrjöld, eru haldnir stórir tónleikar á árbakkanum í Ivangorod, í beinni sjónlínu við bakkann Eistlandsmegin.
Narva hefur þannig verið nokkurs konar skotmark upplýsinga- og áróðursherferða af ýmsu tagi á undanförnum árum og áratugum, nú síðast fyrir nokkrum vikum, þegar fréttir bárust af meintum samtökum einhverra sem vildu sjálfstjórnarsvæði - eða aðskilnað Narva og nágrennis frá öðrum hlutum Eistlands.
„Þessar færslur um hið svokallaða sjálfstjórnarsvæði Narva fóru að birtast í febrúar, ekki aðeins á Telegram, heldur einnig á Tiktok og V-kontake [rússneskur samfélagsmiðlill],“ segir Andres Lember. Hann er Eisti og einn þeirra sem stóð að stofnun samtaka sem kallast Propastop; það eru samtök sjálfboðaliða í Eistlandi sem fylgjast með áróðri sem kemur frá Rússlandi og beinist meðal annars að rússneskumælandi íbúum Eistlands.
Skilaboðin í þessum færslum um Narva gengu út á að borgin og nærliggjandi svæði ættu að lýsa yfir sjálfstæði; skilaboðin kallast á við það sem gerðist í Donetsk og Lughansk héruðunum í Úkraínu, þar sem aðskilnaðarsinnar sölsuðu undir sig svæðin fyrir rúmum áratug með beinni og óbeinni aðstoð Rússa.
„Þessir notendaaðgangar voru ekki nýir, þannig að þeir eiga sér sögu og innihald þeirra hefur breyst,“ heldur Lember áfram. „Okkar mat er að þessi skilaboð [um sjálfstjórnarsvæði Narva] hafi verið sjálfstætt framtak, þrátt fyrir þann agressíva söguþráð sem þarna mátti finna um aðskilnað.“
Eistland (og reyndar hin baltnesku ríkin einnig) hafa um árabil verið í skotlínu áróðursherferða sem eiga rætur sínar að rekja til Rússlands - allar götur síðan ríkin þrjú endurheimtu sjálfstæði sitt árið 1991, segir Markek Kohv. Hann starfar hjá hugveitu í Tallinn, höfuðborg Eistlands, sem kallast International Center for Defence and Security.
Kohv stýrir umfjöllun um fjölþáttaógnir og hvernig hægt er að byggja upp viðnámsþrótt samfélagsins gegn þessum ógnum, sem voru, eins og hann bendir á - til staðar frá 1991 - löngu áður en þær voru skilgreindar sem fjölþáttaógnir.
„Áróður Rússa snerist á þeim tíma um að grafa undan stöðu Eistlands á alþjóðlegum vettvangi; Eistland og hin baltnesku ríkin væru ekki raunveruleg ríki, og þau væru ósátt við þá íbúa sem væru rússneskumælandi,“ segir Kohv.
Það er söguþráður sem Rússar hafa endurtekið aftur og aftur, ekki aðeins í Eistlandi, heldur einnig í öðrum ríkjum þar sem hópar rússneskumælandi fólks búa - til dæmis í Úkraínu. Gott dæmi - og reyndar eitt af þeim bestu - er þegar stjórnvöld í Tallinn ákváðu árið 2007 að taka niður minnismerki um sovéska hermenn sem sett hafði verið í miðborgina eftir seinni heimsstyrjöld, og flytja það í kirkjugarð annars staðar í Tallinn.
„En Rússar héldu því auðvitað fram að eistnesk stjórnvöld ætluðu að eyðileggja þetta minnismerki, sem var auðvitað ekki satt, og þegar flutningurinn hófst, þá var búið að breiða þessar sögusagnir út; hópar af rússneskumælandi Eistum komu í miðborgina og það varð ljóst eftir á að þessar mótmælaaðgerðir voru studdar af sendiráði Rússlands í Tallinn,“ segir Kohv.
Mótmælaaðgerðirnar stóðu í tvo daga, meira en þúsund manns voru handteknir og einn lést í þessum óeirðum. Það sem gerðist í kjölfarið var að netinnviðir og heimasíður stofnana og fjölmiðla í Eistlandi urðu fyrir viðamikilli netárás; Rússar hafa ávalt neitað því að hafa staðið fyrir henni, en fjölmargar vísbendingar hafa komið fram um einmitt það gagnstæða. Marek segir að á einum tímapunkti hafi verið ákveðið að kippa landinu einfaldlega úr sambandi til að verjast, og síðan þá hefur mikil áhersla verið lögð á netvarnir í Eistlandi.
Orðin vön árásum af þessu tagi
Netárásir eru eitt, en upplýsingaherferðir og áróður er annað - og þannig árásum eru Eistar, og reyndar íbúar í hinum baltnesku ríkjum og víðar, orðnir nokkuð vanir á undanförnum árum og áratugum, löngu áður en þessi mál fengu einhverja athygli annars staðar á Vesturlöndum.
Söguþræðirnir - eða narratívurnar - sem Rússar hafa notað gegn Eistlandi eru orðnir kunnuglegir; til dæmis að Eistland sé ekki alvöru ríki, það sé leppur Bandaríkjanna og verði ráðist á það, þá muni Atlantshafsbandalagið ekki koma til hjálpar þótt Eistland sé aðildarríki NATO, og að stjórnvöld í Eistlandi séu á móti þeim sem þar búa og tala rússnesku. Allt þetta á við fleiri ríki en Eistland, og þar á meðal Úkraínu.
Síðasti punkturinn, um óvild í garð þeirra sem tala rússnesku, er mikilvægur, því á honum byggir sú afstaða rússneskra stjórnvalda sem kennd hefur verið við stjórnmálafræðing sem heitir Sergey Karaganov - og kalla mætti Karaganov kenninguna; hún gengur út á að stjórnvöldum í Moskvu beri skylda til að vernda réttindi þeirra rússneskumælandi íbúa sem eiga heima í nágrannaríkjum Rússlands - og á þeim grundvelli ætti að skapa þéttari tengsl við einmitt þessi ríki.
Í þessu ljósi má skoða færslurnar sem fóru að birtast á samfélagsmiðlum í febrúar um að Narva - borgin í austurhluta Eistlands þar sem nánast allir tala rússnesku - ætti að verða sjálfsstjórnarsvæði og segja sig úr lögum við restina af Eistlandi, ekki ósvipað og gerðist með yfirráðasvæði aðskilnaðarsinna í austurhluta Úkraínu árið 2014.
Álíka þróun annars staðar í Vestur-Evrópu
Færslurnar um sjálfstjórnarsvæði í Narva, og aðrar rangfærslur og áróðursherferðir sem snúa að Eistlandi eru settar fram í ákveðnu sögulegu og pólitísku samhengi. Eistland var auðvitað hluti af Sovétríkjunum, endurheimti sjálfstæði sitt fyrir meira en þrjátíu árum og hefur þurft að verjast árásum af þessu tagi síðan þá; árásum sem hafa reyndar færst í aukana á undanförnum árum; bæði Andres Lember og Marek Kohv tengja það við allsherjarinnrás Rússa í Úkraínu.
Sama þróun hefur verið annars staðar í Evrópu; stjórnvöld víða í álfunni hafa greint frá tilraunum og aðgerðum sem Rússum hefur verið kennt um, til dæmis til að hafa áhrif á kosningar og almenna þjóðfélagsumræðu - og þá vaknar spurningin hvort eitthvað álíka gæti gerst á Íslandi í aðdraganda fyrirhugaðrar þjóðaratkvæðagreiðslu um Evrópumálin í haust.
Því svarar Finnbogi Jónasson, yfirmaður greiningardeildar hjá Ríkislögreglustjóra játandi. Í samtali við Heimskviður nýlega sagði Finnbogi að til staðar væri virkur samráðsvettvangur með aðilum á borð við ríkislögreglustjóra, Netvís og Persónuvernd, þar sem væri meðal annars verið að hafa augun á umræðunni í tengslum við atkvæðagreiðsluna - og hvort erlend ríki eða erlendir aðilar væru að reyna að hafa áhrif á umræðuna.
Reyna að sá fræjum vantrausts og misklíðar
„Markmið áróðursherferða sem tengjast kosningum og atkvæðagreiðslum, sérstaklega ef þessar herferðir eiga uppruna sinn í Rússlandi, er ekki endilega að hafa áhrif á niðurstöðuna,“ segir Eskil Grendahl Sivertsen, sérfræðingur í fjölþáttaógnum og upplýsingamálum hjá rannsóknarstofnun á vegum norska hersins. Sivertsen skrifaði nýlega skýrslu um erlend afskipti af kosningunum í Noregi í fyrra, og var með spurningar og svör á málþingi sem samtökin Varðberg héldu fyrir nokkrum vikum, um upplýsingaóreiðu og erlend afskipti af kosningum.
„Markmiðið er frekar að minnka samfélagslegt traust, fá okkur til að efast um heilindi stjórnmálaleiðtoga, missa trúna á stofnanir og fjölmiðla, æsa upp deilur og úlfúð, ekki aðeins milli fólks heldur einnig milli ríkja,“ sagði hann í fyrirlestrinum.
Fyrst ráðstefna Varðbergs var um möguleg erlend afskipti, þá kom að því að Sivertsen var spurður um fyrirhugaða þjóðaratkvæðagreiðslu um viðræður við Evrópusambandið.
„Bæði Rússar og Kínverjar hafa áhuga á því að draga úr samheldni í Evrópu,“ sagði Eskil, „þannig að þjóðaratkvæðagreiðslan gæti verið mögulegt skotmark. Við sáum þetta í aðdraganda Brexit, að rússneskir aðilar voru mjög virkir í að æsa upp umræðu á móti Evrópusambandinu áður en til þjóðaratkvæðagreiðslunnar kom.“
