Penninn ehf. þarf að greiða belgíska félaginu Tintinimagination (TTI) bætur vegna sölu á veggspjöldum Óskars Guðmundssonar þar sem persónur úr Tinnabókunum eru í aðalhlutverki. Taldi dómari í málinu að Penninn hefði brotið gegn höfundar- og sæmdarrétti félagsins sem er með einkarétt á höfundaverki listamannsins Hergé. Dómur féll í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 22. apríl sl.
TTI höfðaði mál eftir árangurslausar tilraunir til að ná samkomulagi við Pennann, en félagið hafði náð slíkum samningi við Epal sem einnig seldi veggspjöldin. Tinnasögurnar eru eftir Georges Remi sem var betur þekktur undir listamannanafninu Hergé. TTI náði samkomulagi við ekkju listamannsins um einkarétt á birtingu, aðlögun af teikningum listamannsins ásamt afleiddum réttindum. Samningurinn gildir út árið 2053.
Það var á árinu 2022 sem TTI varð þess áskynja að Penninn væri að selja veggspjöld eftir íslenska listamanninn Óskar Guðmundsson. Verkin voru seld undir heitunum „Tinna-myndir“ og „Tinni á Íslandi“ eða „Tintin in Iceland“. Á árunum 2022-2024 seldi Penninn 522 veggspjöld. TTI hafði samband við Pennann og upplýsti um þá afstöðu sína að hér væri um höfundarréttarbrot að ræða. Penninn var þó ekki sammála og eftir árangurslausar tilraunir til sátta endaði málið fyrir dómi þar sem félagið krafðist 4,8 milljóna í skaða- og miskabætur ásamt því að krefjast þess að dómsniðurstaða yrði birt í prentaðri útgáfu Morgunblaðsins og Heimildarinnar.
Forsenda listrænnar þróunar
Penninn tók til varna í málinu og vísaði meðal annars til þess að samkvæmt íslenskum höfundalögum taki vernd til útfærslu og forms verks en ekki til hugmynda eða viðfangsefna. Þar með sé listamönnum heimilt að sækja innblástur í og nota eldri verk til að skapa nýja og sjálfstæða list. Þetta taldi Penninn vera forsendu allrar listrænnar þróunar. Það sé þekkt að listamenn noti þekktar persónur í nýju samhengi í verk sín og nefndi Penninn meðal annars verk danska listamannsins Ole Ahlberg sem hefur notað Tinna í nýju og fullorðinslegu samhengi sem og verk franska listamannsins Xavier Marabout.
Taldi Penninn að Óskar hefði ekki verið að gera eintök af verkum Hergés heldur notað Tinna og aðrar persónur úr bókunum sem hráefni í nýtt listaverk með sjálfstæðum boðskap. Þetta megi meðal annars sjá af verki þar sem Óskar sýnir Tinna á spjalli við Halldór Laxness við Gljúfrastein, en þar væri klárlega um skopstælingu að ræða sem Penninn telur heimila samkvæmt höfundalögunum. Eins vísaði Penninn til verka Errós þar sem má finna tilvísanir í verk annarra, þar með talið í teiknimyndasöguhetjur.
Fjárhagslegur tilgangur en ekki lögvarin tjáning
Dómari vísaði til þess að Óskar hefði notað persónur Hergés óbreyttar í veggspjöldin og sagðist ekki geta tekið undir þá túlkun að vernd höfundalaga taki hvorki til hugmynda né viðfangsefna. Höfundalögin feli ekki í sér slíka takmörkun á einkarétti höfundar að aðrir geti notað persónurnar óbreyttar án leyfis. Enga meginreglu sé að finna hér á landi um að höfundarréttur sé takmarkaður með vísan til skopstælingar og benti dómari á að Penninn hefði bent á fordæmi fyrir slíkri túlkun. Tilvísanir til erlendra listamanna og erlendra dómsmála hefðu ekki þýðingu í þessu samhengi.
Samkvæmt höfundalögum sé heimilt að vitna í verk ef það er gert í sambandi við gagnrýni, vísindi, almenna kynningu eða í öðrum viðurkenndum tilgangi. Slíkt þurfi þó að vera innan hæfilegra marka og rétt með efni farið. Hvað birt listaverk, myndir og teikningar varðar megi ekki vera um fjárhagslegan tilgang að ræða í slíkum tilvitnunum. Veggspjöld Óskars voru framleidd til sölu og seldust nokkuð vel. Hér hafi því klárlega verið um fjárhagslegan tilgang að ræða. Eins hafi Óskar ekki gætt að sæmdarrétti Hergés þar sem nafn listamannsins er hvergi að finna á veggspjöldunum.
Penninn hafði eins reynt að vísa til eðlis listsköpunar og tjáningarfrelsis listamanna. Dómari tók fram að slík rök gætu ekki haggað fjárhagslegum einkaréttindum höfunda, sérstaklega í máli þessu þar sem allt benti til að veggspjöldin hafi verið sköpuð í fjárhagslegum tilgangi frekar en til tjáningar.
Þar með væri um brot að ræða. Ekki taldi dómari þó rétt að taka kröfur TTI alfarið til greina enda hafi krafa um skaðabætur byggt á söluandvirði veggspjaldanna án tillits til þess hver raunverulegur hagnaður var. Hagnaðurinn á þessum árum nam um 467 þúsund krónum en að mati dómara er það hæfileg fjárhæð skaðabóta. Hvað miskabætur varðar þá hafi verið brotið gegn sæmdarrétti höfundar og þóttu bætur hæfilega nema 250 þúsund krónum fyrir þann lið. Heildarbætur nema því um 717 þúsund krónum en eins þarf Penninn að kosta birtingu dómsins í prentaðri útgáfu Morgunblaðsins.
