Aðstæður í aðdraganda ákvörðunar íslenzkra stjórnvalda um að sækja um aðild að Evrópusambandinu (ESB) um mitt ár 2009 voru um margt ærið sérstakar og ólíkar aðstæðum nú, enda kom hún beint í kjölfarið á hruni fjármálakerfisins og búsáhaldabyltingunni svonefndu. Ótvírætt er þó að meirihluti kjósenda studdi ákvörðunina á þeim tíma sem hún var tekin (vorið/sumarið 2009), jafnvel þótt ákvörðunin um að hefja viðræður hafi ekki verið borin undir formlega þjóðaratkvæðagreiðslu í það sinn.

Þegar hlé var gert á aðildarviðræðunum árið 2013 höfðu 27 samningskaflar verið opnaðir af þeim 33 efnisköflum sem viðræðunum var skipt upp í. Að auki hafði Ísland lagt fram samningsafstöðu í tveimur köflum til viðbótar. Alls hafði viðræðum vegna 11 samningskafla verið lokið, nánar tiltekið hafði þessum köflum verið lokað til bráðabirgða enda er aðildarviðræðum ekki lokið fyrr en öllum samningsköflum hefur verið lokað. En: Ekki hafði reynzt unnt að opna þá kafla sem almennt voru taldir veigamestir í pólitísku tilliti, þ.e.  sjávarútvegur (kafli 13) og landbúnaður og dreifbýlisþróun (11. kafli). Aðrir veigamiklir kaflar eins og t.d. 17. kafli um efnahags- og peningamál (þ.m.t. myntbandalag) höfðu verið opnaðir, en viðræðum um þá ekki lokið. 

Að ekki skyldi hafa náðst að opna kaflana um sjávarútveg og landbúnað má ótvírætt telja mesta veikleika fyrstu atlögunnar að aðildarviðræðum, þ.e. að heilt kjörtímabil Alþingis skyldi ekki hafa dugað til að komast svo langt í ferlinu. Og þar sem viðræður um þessa kafla hófst aldrei fengust aldrei áreiðanleg svör við því á hvaða forsendum Íslandi hefði getað boðizt innganga í sambandið varðandi þessi lykilmálefni, sjávarútveg og landbúnað. 

En hvað er þá það helzta sem er frábrugðið í aðstæðunum þá og nú? 

Staðan þá

Bæði alþjóðaumhverfi Íslands og staðan í stjórn- og efnahagsmálum hér innanlands var allt önnur fyrir 17 árum en hún er nú. Rifjum upp: Allur heimurinn var að glíma við eftirmál fjármálahrunsins sem náði hámarki haustið 2008 og leiddi meðal annars til falls allra stærstu fjármálastofnana Íslands, skuldakreppu fyrirtækja og heimila og fjármagnshafta sem gerðu Ísland að fangelsi fyrir peninga. Staðan var ekki mikið skárri í mörgum helztu viðskiptalöndum Íslands og viðbrögð stjórnvalda í hverju landi voru að reyna að takmarka skaðann eftir megni. Harkaleg framganga stjórnvalda í Bretlandi og Hollandi gagnvart Íslandi skýrðist af slíkum viðbrögðum; Bretar og Hollendingar töldu íslenzk stjórnvöld ábyrg fyrir innistæðutryggingum brezkra og hollenzkra viðskiptavina Landsbankans, sem höfðu rétt fyrir hrun lagt háar fjárhæðir inn á Icesave-hávaxtareikningana svonefndu, og kröfðu Íslendinga um greiðslu. Innan Evrópusambandsins geisaði mikil umræða um veikleika innistæðutryggingakerfis þess. Gengi íslenzku krónunnar hrundi og ríkisfjármál Íslands lutu gjörgæzlueftirliti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (IMF); útlendingur var ráðinn seðlabankastjóri. 

Í kjölfar búsáhaldabyltingarinnar og kosninga vorið 2009 tók ný tveggja flokka ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna undir forystu Jóhönnu Sigurðardóttur við völdum. Í kosningabaráttunni lá fyrir að það yrði verkefni nýrrar stjórnar að taka það sögulega skref að sækja um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Þó var, þá eins og nú, mikill klofningur meðal þingmanna varðandi spurninguna um inngöngu í ESB. Sá klofningur var líka í röðum stjórnarþingmanna vinstri grænna. Og í ráðherraliði þess flokks, sem hafði mikið að segja. Jón Bjarnason, sem var landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra framan af kjörtímabilinu, gerði allt sem hann gat til að grafa undan aðildarsamningaferlinu þegar það var einu sinni komið í gang. Icesave-deilan þróaðist í að verða stærsta viðfangsefni ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur og setti öll hin risaverkefnin í skuggann: Skuldakreppu heimilanna, endurskoðun stjórnarskrár lýðveldisins, aðildarviðræðurnar við ESB. 

Hvað varðar ytri aðstæður aðildarviðræðnanna á þessum tíma þá má rifja upp að Olli Rehn, þáverandi stækkunarmálastjóri ESB, var bjartsýnn á að Ísland gæti jafnvel „tekið framúr“ Króatíu og orðið næsta aðildarríki sambandsins innan tveggja til þriggja ára (þ.e. innan kjörtímabils Jóhönnustjórnarinnar). Svo fór þó ekki. Meiri tími en vænzt hafði verið fór í forstig viðræðnanna, þ.e. svokallað rýniferli, þar sem gildandi löggjöf Íslands og ESB var kerfisbundið borin saman. Icesave-deilan og deila um makrílveiðar (makríll synti í fyrsta sinn í stórum stíl inn í íslenzku lögsöguna sumarið 2010) torvelduðu framganginn. Þegar kom fram á veturinn 2012–-2013 var orðið dagljóst að ekki yrði unnt að ljúka aðildarviðræðunum fyrir næstu alþingiskosningar og formlegt hlé var gert á viðræðnunum. 

Úrskurður EFTA-dómstólsins í Icesave-málinu í janúar 2013 reyndist Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, sem hafði harðast beitt sér í stjórnarandstöðu gegn Icesave-samningunum, mikil lyftistöng og honum skolaði beint í forsætisráðherrastól eftir kosningarnar um vorið. Sigmundur og Bjarni Benediktsson, formaður samstarfsflokksins í nýju ríkisstjórninni, ákváðu að efna ekki kosningaloforð um að kjósendur fengju að kjósa um það í þjóðaratkvæðagreislu hvort aðildarviðræðunum við ESB skyldi haldið áfram eða ekki. Sögðu í því felast „pólitískan ómöguleika“. Vegna þessa bar stjórnin aldrei tillögu um að hætta aðildarviðræðunum formlega undir Alþingi. Þess í stað sendi, eins og frægt varð, þáverandi utanríkisráðherra, Gunnar Bragi Sveinsson, bréf til Brussel 2014 þar sem stofnanir ESB voru beðnar um að líta ekki lengur á Ísland sem virkt umsóknarríki. Aðildarumsóknin var þó aldrei dregin til baka; umsóknin byggði á þingsályktun Alþingis frá sumrinu 2009 og því hefði þurft nýja ákvörðun Alþingis til að ógilda hana. 

Þegar hlé var gert á viðræðunum var hin tæknilega staða viðræðnanna sú sem rakin var í upphafi þessarar greinar (sjá nánar í samantekt utanríkisráðuneytisins). 

Staðan nú

Nú er staðan allt önnur. Þótt hagvaxtarhorfur hafi oft verið betri en þær eru þessa dagana í Evrópusambandsríkjunum í heild þá er þar engin sambærileg efnahagskreppa og var fyrir 17 árum. Alvarlegustu ógnirnar við efnahagsþróun Evrópu um þessar mundir eru ofurtollar Trumps (25% á allan útflutning frá ESB til Bandaríkjanna), samkeppnin frá Kína og hernaðarógnin frá Rússlandi. Áformin um stórfellda aukningu útgjalda evrópsku NATO-ríkjanna til varnarmála eru reyndar til þess fallin að ýta undir mældan hagvöxt í þeim löndum frekar en hitt, vegna mikilla fjárfestinga í varnartengdum iðnaði innan Evrópu. 

Engin Icesave-deila, engin makríldeila. Fjármagnshöftin úr sögunni fyrir löngu. Heimsfaraldur kominn og farinn. Bretar gengnir úr sambandinu (en sjá eftir því nú).  Innrásarstríð Rússa í Úkraínu hefur varað í nær fjögur og hálft ár. Bandaríkin hóta enn að hrifsa til sín yfirráð yfir Grænlandi. 

Hvað varðar ytri aðstæðurnar er sérstaklega vert að vekja athygli á „opnari faðmi“ ESB-ríkjanna gagnvart Íslandi um þessar mundir, sérstaklega í samanburði við stemninguna eins og hún var 2009–2013. Síðasta stækkun ESB átti sér stað árið 2013, þegar Króatía gekk inn. Hægt hefur gengið að semja við núverandi umsóknarríki, sem flest eru á vestanverðum Balkanskaga, auk Úkraínu, Moldóvu og Kákasuslanda. 

Þeir forsvarsmenn ESB og aðildarríkja þess sem hafa tjáð sig um mögulega endurnýjun aðildarumsóknar Íslands hafa allir tekið þeim möguleika fagnandi. Til dæmis sagði Jean-Noël Barrot, utanríkisráðherra Frakklands, að margt hefði breytzt síðan í síðustu viðræðum og að nýjar viðræður myndu taka mið af gjörbreyttu samhengi í alþjóðastjórnmálum (sjá frétt RUV.is frá 20. júlí). Barrot sagði einnig ótímabært að ræða mögulegar undanþágur fyrir Ísland frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins. Það væri fyrir samninganefndir ESB og Íslands að skera úr um, greiði íslenska þjóðin atkvæði með því að hefja aðildarviðræður á ný. 

Ráðherrar nokkurra annarra aðildarríkja ESB hafa tjáð sig á mjög svipuðum nótum á undanförnum mánuðum, s.s. utanríkisráðherra Þýzkalands og forsætisráðherra Póllands. Reyndar gekk forsætisráðherra Póllands, Donald Tusk, sem var forseti leiðtogaráðs ESB á árunum 2014–2019, svo langt að segja á sameiginlegum blaðamannafundi með starfssystur sinni Kristrúnu Frostadóttur í Varsjá í febrúar sl. að ESB yrði að sýna sveigjanleika í aðildarviðræðum við lítil ríki eins og Ísland. Hann hét líka öllu því liðsinni sem Pólverjum væri unnt að veita (sbr. frétt RÚV). 

Þau ummæli ráðamanna ESB sem hafa komið einna mest á óvart nú í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar í ágúst komu frá núverandi sjávarútvegsmálastjóra ESB. Hann lét hafa eftir sér í viðtali við Financial Times stuttu eftir vinnuheimsókn til Íslands í apríl sl. (sbr. frétt Vísis.is), að ESB væri „opið fyrir því að veita Íslandi undanþágur í sjávarútvegsmálum i aðildarviðræðum. Það sé „klárlega svigrúm“ í málaflokknum.“

Samantekið: Aðstæður eru betri nú

Í hnotskurn er þetta að segja um samanburðinn á aðstæðum sem ríktu annars vegar þegar fyrst var sótt um aðild Íslands að ESB árið 2009 og þeim aðstæðum sem ríkja nú, 17 árum síðar: 

Ytri aðstæður eru gerbreyttar – alþjóðlega fjármálakreppan er langt að baki en þrýstingur á Evrópuríkin kemur bæði úr vestri (vegna gerbreyttra áherzlna núverandi stjórnvalda í Bandaríkjunum gagnvart bandamönnum sínum austanhafs) og úr austri – þar kemur margt til: Samkeppni frá Kína (t.d. í rafbílaframleiðslu), innrásarstríð Rússa í Úkraínu og afleiðingar þess, og loks afleiðingar stríðs Bandaríkjanna og Ísraels gegn Íran. Allt hefur þetta orðið til þess að þjappa aðildarþjóðum Evrópusambandsins þéttar saman. Víðtækur samhugur er um að efla varnargetu Evrópu og um samstöðu með Úkraínu (þótt á því séu undantekningar). Því er vilji til að flýta eins og unnt er aðildarferli Úkraínu og grannríkis þess Moldóvu. 

Nýr og sveigjanlegri hugsunarháttur er að festast í sessi meðal forystufólks Evrópusambandsins í stað þeirrar ferils-formfestu sem ríkti af hálfu þeirra sem önnuðust aðildarviðræðurnar við Ísland af hálfu ESB á tímabilinu 2009–2013. Í stuttu máli: Gagnvart Íslandi sýnir ESB nú „opnari faðm“ en áður.