Í nýrri stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar sem kynnt var stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis í morgun, segir að embætti ríkislögreglustjóra hafi ekki haft nauðsynlega þekkingu eða burði til að fara með jafn umfangsmiklar og flóknar verklegar framkvæmdir og þurfti við uppbyggingu varnargarða á Reykjanesskaga. Ríkisendurskoðun tók málið fyrir að eigin frumkvæði.
Óskýrt fyrirkomulag um verkaskiptingu
Samkvæmt lögum um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga sem sett voru 2023 átti dómsmálaráðherra að taka ákvarðanir um nauðsynlegar varnir á Reykjanesskaga en Ríkislögreglustjóri að sjá um framkvæmdina.
Í innviðahópi sem átti að veita ráðgjöf um varnirnar voru fulltrúar frá verkfræðistofunum Verkís og Eflu, Háskóla Íslands og Veðurstofu Íslands. Vegagerðin átti að vera í hópnum en hafði þar engan fastan fulltrúa. Verkís hafði umsjón með skipulagi funda og hélt utan um vinnugögn.
Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að í reynd var hlutverk ríkislögreglustjóra aðallega fólgið í því að leggja fyrir ráðuneytið tillögur byggðar á minnisblöðum frá hönnunar- og framkvæmdateymi innviðahópsins, skipuðu Verkís og Eflu.
Segja verkefnið hafa reynst embætti ríkislögreglustjóra ofviða
Þetta teymi vann tillögur ríkislögreglustjóra til dómsmálaráðherra, mat á nauðsyn framkvæmda, fyrirhugaða staðsetningu og kostnaðaráætlanir. Ríkislögreglustjóri bar tillögurnar ekki undir óháðan aðila né óskaði eftir sundurliðun kostnaðaráætlana. Þá gerði ríkislögreglustjóri engar ráðstafanir til að afstýra hagsmunaárekstrum þegar sama fyrirtækið sem sá um hönnun og undirbúning hafði einnig umsjón með framkvæmdum.
Ríkisendurskoðun gagnrýnir óskýra verkaskiptingu og gerir alvarlegar athugasemdir við að í nóvember 2024 hafi ríkislögreglustjóri tekið ákvörðun um hækkun varnargarða án aðkomu dómsmálaráðherra. Þá var ráðist í gerð annarra varna en varnargarða, svo sem veitumannvirkja og gröft leiðarskurða. Ríkisendurskoðun telur óljóst hvort þær framkvæmdir hafi verið heimilaðar í ákvörðunum ráðherra um uppbyggingu varnargarða.
„ Það er niðurstaða Ríkisendurskoðunar að ríkislögreglustjóri hafi ekki haft nauðsynlega þekkingu og burði til að fara með jafn umfangsmiklar og flóknar verklegar framkvæmdir og lög nr. 84/2023 kváðu á um. Gögn málsins gefa til kynna að verkefnið hafi af ýmsum ástæðum reynst embætti ríkislögreglustjóra ofviða.“
Það hafi verið skynsamleg ráðstöfun að fá Vegagerðina í hlutverk verkkaupa. Ólíkt Ríkislögreglustjóra hafi Vegagerðin sérþekkingu á framkvæmdum og samningagerð þeirra vegna. Vegagerðin telur að sem verkkaupi hefði stofnunin átt að leiða verklegar framkvæmdir í stað Verkís og Eflu. Þrátt fyrir það hafði Vegagerðin aðeins umsjón með hluta af skipulaginu meðan Verkís og Efla sáu um hönnun og uppbyggingu varnargarðanna.
Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir: „ Gögn málsins gefa til kynna að verkefnið hafi af ýmsum ástæðum reynst embætti ríkislögreglustjóra ofviða.“
Um tólf milljörðum varið í uppbyggingu varna
Þegar lögin voru sett 2023 var gert ráð fyrir að kostnaður við uppbyggingu varnargarða við Svartsengi yrði 2,5 milljarðar króna en gert var ráð fyrir 20% óvissu. Síðar þurfti að byggja varnargarða við Grindavík og fjölga varnargörðum við Svartsengi svo framkvæmdir urðu umfangsmeiri en áætlað var.
Sú staða kom upp í maí 2024 að Vegagerðin hafði lagt út 2,4 milljarða umfram veittar fjárheimildir þó heimildir til aðgerða lægju fyrir. Fjársýsla ríkisins gerði athugasemd og fyrirséð var að Vegagerðin myndi lenda í lausafjárskorti. Svipuð staða kom upp í september 2024 svo að Vegagerðina skorti um tíma greiðsluheimildir til að standa skil á reikningum.
Í lok nóvember 2025 var kostnaðurinn við varnir á Reykjanesskaga rétt tæpir 12 milljarðar króna. Í skýrslunni er þó jafnframt tekið fram að varnargarðarnir hafi sannað gildi sitt og að hönnun og framkvæmdir fóru fram við krefjandi aðstæður undir tímapressu.
Ábendingar Ríkisendurskoðunar
Ríkisendurskoðun bendir forsætis- og dómsmálaráðuneyti á að verka- og ábyrgðaskipting þurfi að vera skýr, tryggja þurfi að sá sem fari með framkvæmdir í umboði ríkisins hafi burði til að sinna verkinu og óljóst sé hvað átt er við með mikilvægum innviðum.
Til fjármála- og efnahagsráðuneytisins beinir Ríkisendurskoðun því að tryggja þurfi fjármögnun framkvæmda um leið og heimild til aðgerða liggur fyrir. Þá þurfi að sannreyna að forvarnagjald skili sér í ríkissjóð. Forvarnargjald á að greiða af öllum brunatryggðum fasteignum. Ríkisendurskoðun segir að jafnframt að tryggja þurfi virkt eftirlit með innheimtunni.
