Íris Erlingsdóttir skrifar:
Það er eitthvað undarlegt að gerast í íslenskri þjóðfélagsumræðu. Við erum komin á það stig að fullorðið fólk, sem væntanlega hefur gengið í skóla, lært að lesa og skrifa og jafnvel lokið háskólaprófi, virðist ekki lengur geta tjáð pólitíska skoðun án þess að nota orðið „skítur“. Menn eru „skítadreifarar“. Þeir skíta yfir aðra. Þeim er skítsama. Þegar þessi orðaforði hefur verið tæmdur er gripið til þess að kalla viðmælandann rasista, útlendingahatara eða einhverju öðru nafni sem á að gera frekari rökræður óþarfar.
Freud hefði haft áhuga
Sigmund Freud hefði án efa haft áhuga á þessu. Freud setti fram þá kenningu að börn gengju í gegnum svokallað anal stage, eða endaþarmsstig, á fyrstu æviárunum. Hann taldi að sumir gætu festst á þessu þroskastigi og að það gæti haft áhrif á persónuleika þeirra síðar á ævinni.
Kenningin hefur að vísu ekki staðist tímans tönn sem vísindaleg skýring á mannlegri hegðun. En sem háðsglósa um íslenska pólitíska umræðu er hún næstum ómótstæðileg. Það er vart hægt að lesa athugasemdakerfi íslenskra fjölmiðla án þess að velta fyrir sér hvort fjöldi fólks hafi aldrei komist almennilega út af endaþarmsstiginu.
Það sem vantaði voru rök
Ég rakst nýlega á athugasemdir um þátt Frosta Logasonar, Harmageddon, þar sem hann fjallar um þjóðfélagsmál og pólitík. Þar var Frosti kallaður „skítadreifari“, sakaður um að „dreyfa skít“ (já, fólk kann ekki að stafa) og ásakaður um „tækifærismennsku á sterum og skít“. Þá var honum gefið að sök að vera… skítsama um afleiðingar skoðana sinna.
Það sem vantaði var hins vegar það sem maður hefði viljað sjá: rök. Hvað sagði hann sem var rangt? Hvaða fullyrðingar stóðust ekki? Hvaða upplýsingar voru villandi? Það kom ekki fram í þessum athugasemdum. Þess í stað var skítnum ausið yfir Frosta af miklum móð.
Þetta er þægileg aðferð sem krefst engrar rannsóknarvinnu, engrar þekkingar og engrar fyrirhafnar. Það þarf ekki einu sinni að hafa hlustað á það sem Frosti sagði. Það nægir að vita að maður er ósammála honum.
Egill hafði að minnsta kosti hugmyndaflug
Það er fráleitt að halda því fram að við Íslendingar séum sérstaklega kurteis þjóð. Við eigum bókmenntahefð þar sem menn ortu níð um nágranna sína, hæddust að höfðingjum og gátu komið mannorðum fyrir kattarnef með nokkrum vel völdum vísuorðum.
Íslenskar fornsögur eru ekki kennslubækur í kurteislegum samskiptum. Þar er mönnum svarað með kaldhæðni, háði og stundum öxi. En oftast var einhver hugsun á bak við móðgunina. Góð háðvísa gat verið listaverk og hnitmiðað orðalag gat hitt andstæðinginn betur en heill fyrirlestur. Menn þurftu að minnsta kosti að hafa fyrir því að vera fyndnir.
Egill Skallagrímsson kunni að níða menn. Þegar honum rann í skap við Eirík blóðöxi og Gunnhildi drottningu lét hann sér ekki nægja að kalla þau skítadreifara. Hann reisti níðstöng, setti á hana hrosshaus, risti rúnir og kallaði formælingar yfir konungshjónin: „Hér set ek upp níðstöng, ok sný ek þessu níði á hönd Eiríki konungi ok Gunnhildi dróttningu.“
Að minnsta kosti hafði Egill hugmyndaflug. Nú sitja arftakar þessarar merku níðhefðar við lyklaborð, skrifa „skítur“ á Facebook og bíða eftir að fá þrettán 👍 og ❤️. Það er ekki níðskáldskapur, heldur orðafátækt.
Siðferðilegir stimplar í stað röksemda
Annað einkenni þessarar umræðu er sú tilhneiging að skipta út röksemdum fyrir siðferðilega stimpla. Ef einhver gagnrýnir innflytjendastefnu er hann kallaður útlendingahatari. Sá sem gagnrýnir femínisma er kvenhatari.
Samfélagsmiðlar hafa gert öllum kleift að taka þátt í opinberri umræðu. Fólk þarf ekki að eiga fjölmiðil, vera þingmenn eða þekkja ritstjóra til að láta skoðanir sínar í ljós. En þessi lýðræðislega bylting hefur líka skapað vettvang þar sem menn geta ausið úr sér hvaða fúkyrðum sem er, án þess að þurfa að horfast í augu við þann sem þeir ráðast á.
Maður þarf vart að lesa nema fyrstu þrjár athugasemdirnar til að sjá hvert stefnir. Einhver er rasisti. Annar er fasisti. Sá þriðji er skítadreifari. Fjórði maðurinn útskýrir að allir hinir séu hálfvitar.
Ég hef sérstaklega tekið eftir þessum orðaforða í athugasemdum þeirra sem ráðast gegn íhaldssömum fjölmiðlum og álitsgjöfum. Það er reyndar bara mín reynsla af þeim umræðum sem ég fylgist með, ekki niðurstaða vísindalegrar rannsóknar á pólitískum blótsyrðum Íslendinga.
En þegar menn hafa ekkert fram að færa annað en skít, skítkast og skítadreifara, er freistandi að rifja upp gamla Freud. Ekki vegna þess að kenningar hans um endaþarmsstigið séu viðurkennd sálfræðileg greining, heldur vegna þess að stundum er veruleikinn svo hlægilegur að jafnvel úrelt sálfræðikenning verður að ágætri háðsádeilu.
Segðu mér að ég hafi rangt fyrir mér
Það væri óskandi að þjóðfélagsumræða snerist um það sem fólk segir. Segðu mér að ég hafi rangt fyrir mér. Bentu á staðreyndavillur. Sýndu mér gögn. Rífðu málflutning minn í tætlur ef þú getur. Út á það gengur rökræða. En ef eina svarið þitt er að ég sé skítadreifari, þá hefurðu ekki hrakið eitt einasta orð.
Freud myndi sennilega kalla þetta þjóðfélagslegt endaþarmsvandamál. En Egill hefði sagt: „Þar sem vit skortir, vex saur á tungu.“
Höfundur er fjölmiðlafræðingur.
