Auður Soffíu Björgvinsdóttir, lektor við menntavísindasvið HÍ og formaður Félags læsisfræðinga á Íslandi, segir að til að stuðla að lesskilningi þurfi foreldrar að efla tungumálið hjá börnum sínum. Til að læra að lesa þurfi þau að hafa tök á því. „Án tungumáls verður enginn lestur,“ segir hún.
Skólarnir jöfnunartæki
Niðurstöður PISA-könnunarinnar 2025 sýna að 44% íslenskra grunnskólabarna búa ekki við grunnhæfni í lesskilningi við lok 10. bekkjar.
Auður segir mikilvægt að halda því til haga að skólar eigi að vera jöfnunartæki – því ekki hafi allir sömu forsendur og stuðning við nám heima fyrir.
Kristján Ketill Stefánsson, dósent við menntavísindasvið HÍ, tekur einnig undir þetta. Hann segir að sjá þurfi til þess að skólarnir geti stutt við þá sem ekki geta fengið nægilegan stuðning heima.
Heimilin geta þó gert sitthvað til að stuðla að lesskilningi og eðlilegt að foreldrar vilji vita hvað þeir geta gert í þeim efnum.
Hér eru sex praktísk ráð sem foreldrar geta haft til hliðsjónar við eflingu mál- og lesskilnings barna sinna:
Tala við börn – frá því þau eru pínulítil: Það eflir málþroska og tungumál barna að ræða um allar upplifanir á blæbrigðaríku og vönduðu tungumáli frá unga aldri. Auður mælir með því að opna á fjölbreyttar samræður með því að fara í fjölbreytt umhverfi. Þegar börn eru að æfa sig í að tala er enn fremur gagnlegt að endurtaka og umorða á flóknari hátt það sem þau segja.
Á vefsíðunni Tal- og málörvun má einnig finna leiðbeiningar um hvernig foreldrar geta örvað tal- og málþroska barna sinna.
Lesa fyrir börn: Bækur hafa yfirleitt flóknara tungumál og orðaforða en tal dagsdaglega. Auður segir að það að lesa fyrir börn, í staðinn fyrir að hlusta eingöngu á hljóðbækur, opni á samræður og gagnvirkni.
Sinna heimalestri: Kristján bendir á að heimalestur sé mjög mikilvægur. Tilmælin eru 15 mínútur á dag til að auka lesfimi.
Fara á bókasafnið: Auður nefnir að þetta sé sérstaklega sniðugt fyrir foreldra sem hafa ekki íslensku að móðurmáli. Á bókasöfnum starfar fagfólk sem getur stutt við málörvun barna.
Kristján bendir á að á bókasöfnum megi finna alls konar viðburði og leiki. Þá sé einnig gagnlegt að fara á bókasafnið til að lesa með börnunum.
Sýna gott fordæmi: Kristján mælir með því að foreldrar lesi sjálfir bækur, ræði bækur og hafi þær uppi við.
Huga að skjátíma og efni: Auður nefnir að það sé áhyggjuefni ef vökutími barna með foreldrum er að töluverðu leyti fylltur skjátíma. Þegar börn horfa á skjá er þó mikilvægt að velja vel hvaða efni þau horfa á.
Kristján bendir á að passa þurfi upp á samkeppni lestrar við aðra afþreyingu.
Sýna frumkvæði í samskiptum við börn
Auður bætir því að sum börn krefjist mjög mikillar athygli og eigi mikið frumkvæði að samskiptum en önnur ekki.
„Þá þurfum við, fullorðna fólkið í lífi barnanna, að gefa þeim tungumálið. Við þurfum að búa til aðstæðurnar þar sem verið er að tala saman og hvetja til samtals.“
