Júlíus Valsson skrifar:

Gyðingaandúð í Evrópu hefur lengi verið tengd fyrst og fremst við hægri öfgahreyfingar, enda á sú tenging sér djúpar sögulegar rætur. Rannsóknir og ný gögn sýna þó víðtækari vanda. Hefðbundnir gyðingafordómar eru enn áberandi yst til hægri, en gyðingaandúð birtist einnig í íslamískum öfgum og á hluta einnig á vinstri vængnum, þar sem fjandskapur í garð Ísraels getur runnið saman við fordóma gagnvart gyðingum almennt.

Könnun Evrópustofnun grundvallarmannréttinda (e. European Union Agency for Fundamental Rights, FRA), frá 2018 sýndi þetta skýrt. Gyðingar sem höfðu orðið fyrir alvarlegri áreitni voru spurðir hvernig þeir teldu viðhorf gerandans hafa verið. Þrjátíu prósent nefndu öfgafull múslimsk viðhorf, 21 prósent vinstrisinnuð stjórnmálaviðhorf og 13 prósent hægrisinnuð. Tölurnar byggjast á mati þolenda og segja einar sér hvorki til um trú né uppruna gerenda. Þær sýna þó að gyðingaandúð í daglegu lífi verður ekki skýrð með einni stjórnmálastefnu.

Rannsókn Daniel Staetsky fyrir Institute for Jewish Policy Research í Bretlandi bendir í sömu átt. Hefðbundnir gyðingafordómar mældust þar sterkastir á ysta hægri vængnum, en mjög neikvæð viðhorf til Ísraels voru útbreiddari á vinstri vængnum, einkum lengst til vinstri. Eftir því sem andúð á Ísrael varð öfgakenndari jukust jafnframt líkur á hefðbundnum gyðingafordómum.

Gagnrýni á Ísrael, hernað landsins eða ríkisstjórn þess er lögmæt pólitísk afstaða. Vandinn hefst þegar gyðingum almennt er gerð sameiginleg ábyrgð á stefnu Ísraels, þegar gamlar samsæriskenningar um vald gyðinga eru endurvaktar eða gyðingar sakaðir um tvöfalda hollustu. Þar liggja mörk sem stjórnmálamenn eiga að þekkja vel.

Þróunin eftir árás Hamas 7. október 2023 sýnir alvarleika málsins. Samkvæmt nýjustu samantekt FRA fjölgaði opinberlega skráðum atvikum gyðingaandúðar í Frakklandi úr 436 árið 2022 í 1.676 árið 2023. Í Þýskalandi fjölgaði þeim úr 2.641 í 5.164 og síðan í 6.236 árið 2024. Í Svíþjóð voru 312 slík atvik skráð árið 2024, samanborið við 145 árið 2022.

Pólitíska myndin er jafnframt flóknari en gamlar flokkalínur gefa til kynna. Í Frakklandi töldu 58 prósent svarenda í Ipsos-könnun árið 2024 að Rassemblement National bæri enn merki gyðingaandúðar. Í sömu könnun töldu 47 prósent að ummæli Jean-Luc Mélenchon og annarra leiðtoga La France insoumise væru gyðingfjandsamleg og ýttu undir slíka andúð. Önnur 29 prósent töldu ummælin geta aukið gyðingaandúð þótt þau væru ekki sjálf gyðingfjandsamleg.

Svíþjóð gefur nú enn skýrara dæmi. Fáeinum dögum fyrir þingkosningarnar 13. september hafa 33 frambjóðendur Vänsterpartiet verið teknir af framboðslistum eftir uppljóstranir um ummæli sem meðal annars fólu í sér gyðingaandúð og hyllingu hryðjuverka. Nooshi Dadgostar formaður hefur viðurkennt að mikil áhersla flokksins á Palestínumálið kunni að hafa laðað að fólk með slík viðhorf. Málið er sérstaklega óþægilegt þar sem Dadgostar sækist eftir ráðherraembættum komist vinstriblokkin til valda, en Magdalena Andersson, leiðtogi Socialdemokraterna, telur Vänsterpartiet enn eiga langt í land áður en flokkurinn sé tilbúinn til ríkisstjórnarsetu.

Raunhæf umræða um gyðingaandúð verður að ná til allra birtingarmynda hennar. Sömu viðmið eiga að gilda hvort fordómarnir koma frá hægri öfgamönnum, íslamistum eða róttækum vinstrimönnum. Uppruni þeirra breytir engu um eðli þeirra.

Heimildir

European Union Agency for Fundamental Rights. (2018). Experiences and perceptions of antisemitism: Second survey on discrimination and hate crime against Jews in the EU.

European Union Agency for Fundamental Rights. (2026). Monitoring and recording antisemitism in the EU: State of play and ways forward.

Ipsos. (2024). Antisémitisme en France: Où en est-on en 2024?

Staetsky, L. D. (2017). Antisemitism in contemporary Great Britain: A study of attitudes towards Jews and Israel. Institute for Jewish Policy Research.

SVT Nyheter. (2026, 8. september). Senaste nytt om valet 2026.