Kosningaúrslitin í Saxlandi-Anhalt, þar sem hægriöfgaflokkurinn Alternative für Deutschland, fékk langmest fylgi allra flokka, varpa ljósi á fyrirbæri sem sálfræðingar og stjórnmálafræðingar hafa rannsakað æ meira undanfarin ár: hvernig vantraust á stofnunum getur smám saman breyst úr afstöðu til einstakra mála í heila heimsmynd.
AfD fékk 43,8% atkvæða í kosningunum í sambandslandinu, úr 37,1% 2025.
Hulda Þórisdóttir stjórnmálasálfræðingur hefur rannsakað áhrif samsæriskenninga og fylgni við stjórnmálaskoðanir og segir ekki mega draga þá ályktun að allir kjósendur AfD trúi samsæriskenningum, en vitað sé að samsærishugarfar og vantraust á stofnanir séu nátengd í pólitísku samhengi.
Almenningur í Saxlandi-Anhalt er óánægður, en það er áhugavert að líta til annars sambandslands þar sem margar lykiltölur eru svipaðar: í Slésvík-Holtsetalandi. Í báðum sambandslöndum eru skráð um átta þúsund afbrot á hverja hundrað þúsund íbúa, en ný greining IFO-stofnunarinnar sýnir að ótti við glæpi er mjög lítill í Slésvík-Holtsetalandi en óvenju mikill í Saxlandi-Anhalt.
Munurinn verður enn athyglisverðari þegar innflytjendamál eru skoðuð: aðeins um tíundi hver íbúi í Saxlandi-Anhalt er með innflytjendabakgrunn samanborið við tæplega einn af fimm í Slésvík-Holtsetalandi, en AfD fékk rúm 43% í Saxlandi-Anhalt í kosningunum nú og aðeins 16,3% í Slésvík-Holtsetalandi þegar síðast var kosið þar.
Saxland-Anhalt glímir vissulega við efnahags- og lýðfræðivanda — atvinnuleysi er 8,2% miðað við 6,0% í Slésvík-Holtsetalandi og íbúum þar fækkar hraðar — en gjáin í pólitískri afstöðu og því hvernig almenningur upplifir samfélagið verður ekki útskýrð með þeim breytum einum.
Líklegra er að raunveruleg reynsla af hnignun og valdaleysi blandist þar saman við miklu dýpra vantraust á stjórnmálum, fjölmiðlum og öðrum stofnunum. Þegar það gerist verður baráttan ekki lengur aðeins um staðreyndir heldur um hver hafi rétt til að skilgreina veruleikann.
Raungögn og upplifun tvennt ólíkt
Hulda segir margt skýra þennan mun. Rannsóknir hafi sýnt að lítið samband sé á milli rauntalna, til dæmis um glæpatíðni eða fjölda innflytjenda, og þess hvernig fólk upplifir ástandið. Tvennt útskýri þetta fremur en annað: Annars vegar sú tilfinning að allt sé ómögulegt, öllum sé saman um þig en svo þurfi stjórnmálaafl eða leiðtoga sem kyndi undir hugmyndunum. Oft liggi svona grunnhugmyndir í láginni þar til einhver virkji þær og ali á þeim.
„Og þegar þú ert kominn búinn að tileinka þér ákveðinn ramma til að túlka samfélagslega atburði í gegnum, ramma sem er mjög mótaður til dæmis af samsæriskenningum og vantrausti, þá túlkar þú allt í kjölfarið í gegnum þennan ramma þannig að þú ert hættur að treysta opinberum skýringum,“ segir Hulda Þórisdóttir og bætir við að þegar svona sé komið sé erfitt að vinda ofan af því og fá dæmi um að það hafi hreinlega tekist. Vænlegra sé að koma í veg fyrir að fólk þrói með sér vantraust og svo samsæriskenningar.
En nýjustu rannsóknir gefi reyndar vísbendingar um að þegar öfl af þessu tagi komist til valda og verði partur af kerfinu minnki slagkraftur samsæriskenninganna og trúin á þær minnki.
Ekki allt ömurlegt, heldur treysta best AfD
En kjósendur AfD eru ekki bara að segja „allt er ömurlegt“. Í vaxandi mæli telja þeir AfD hafa efnislega mest fram að færa í lykilmálaflokkum.
Árið 2021 töldu aðeins 8% að AfD hefði bestu efnahagslausnirnar, nú eru það 30%. Í könnunum segja flestir í Saxlandi-Anhalt að flokkurinn sé með bestu stefnuna í baráttu gegn glæpum, hælis- og flóttamannamálum, í að berjast fyrir hagsmunum Austur-Þýskalands, í orkumálum, atvinnumálum og jafnvel því sem snýr að félagslegu réttlæti.
Þetta sést sérstaklega vel í tölunum um Rússland. 57% allra kjósenda í Saxlandi-Anhalt studdu afstöðu Alternative für Deutschland gegn frekari vopnasendingum til Úkraínu. Meðal AfD-kjósenda voru það 92%. Aðeins 31% AfD-kjósenda töldu Rússland mikla ógn við öryggi Þýskalands en 66% ekki.
Eldveggurinn getur hert fylgjendur AfD í afstöðu sinni
Aðrir stjórnmálaflokkar hafa til þessa ekki viljað starfa með AfD, mynda svokallaðan eldvegg, Brandmauer. En Hulda segir það geta verið tvíbent. Eitt af því sem rannsóknir sýni sé að ekki megi jaðarsetja þá sem aðhyllast samsæriskenningar, þá harðni fólk í afstöðu sinni. Og þetta geti gilt um eldvegginn. Samstaða allra annarra gegn AfD geti styrkt flokkinn og hert fylgjendur hans í afstöðu sinni.
