Á síðasta ári voru 71 brot gegn reglum um vímuefni og lyf í fangelsum skráð hjá Fangelsismálastofnun. Fjöldinn er þó minni en árin á undan og hefur farið dvínandi síðan á Covid-tímanum.
Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir, þingmaður Miðflokksins, lagði fram fyrirspurn til dómsmálaráðherra á síðasta þingi um fíkniefnanotkun í fangelsum. Svar Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur dómsmálaráðherra var birt á föstudag.
Í svarinu er meðal annars að finna upplýsingar um fjölda skráðra brota á reglum um vímuefni og lyf í fangelsum frá 2020-2025. Fjöldi brota náði hámarki árin 2021 og 2022 á Litla-Hrauni og Hólmsheiði.
Vandamálið sé útbreiddara á Litla-Hrauni en á Hólmsheiði. Nánast útilokað sé að koma í veg fyrir útbreiðslu fíkniefna á Litla-Hrauni en möguleikar til þess séu mun betri á Hólmsheiði.
Gögnin endurspegla fjölda tilvika en ekki fjölda fanga sem hafa brotið af sér með þessum hætti, þar sem sami fangi getur verið að baki fleiri en einu broti.
Lagaheimildir skorti ekki
Nanna Margrét spurði ráðherra hvort fangelsisyfirvöld hefðu næg úrræði og heimildir til að bregðast við fíkniefnanotkun í fangelsum. Í svari dómsmálaráðherra segir að í lögum um fullnustu refsinga séu ýmsar heimildir til að sporna við fíkniefnanotkun í fangelsum, svo sem leit á fanga, líkamsrannsókn og leit í klefa fanga.
„Einnig er heimilt að taka öndunar-, blóð- eða þvagsýni eða annars konar lífsýni úr fanga ef grunur leikur á að hann hafi neytt áfengis eða ávana- og fíkniefna við komu í fangelsi og við almennt eftirlit. Brot fanga á reglum um ávana- og fíkniefni varða agaviðurlögum auk þess sem agabrot af því tagi geta haft áhrif á möguleika fanga til að njóta dags- og fjölskylduleyfa og til að afplána refsingu sína, til að mynda í opnu fangelsi,“ segir þar.
Fangelsi landsins njóti svigrúms við innra skipulag sitt. Þau geti til að mynda fært fanga á milli deilda eða eftir atvikum bygginga til að sporna eða bregðast við notkun ávana- og fíkniefna.
„Loks eru allar heimsóknir til fanga háðar samþykki Fangelsismálastofnunar. Þá er framkvæmd 2 bakgrunnsskoðun á fyrirhuguðum gestum og heimilt er að útiloka eða takmarka heimsóknir sé talin hætta á að heimsóknin verði nýtt til að smygla ávana- eða fíkniefnum inn í fangelsi.“
Aðbúnaður á Litla-Hrauni ekki nægilega góður
Því verði ekki talið að heimildir skorti í lögum til að bregðast við fíkniefnanotkun í fangelsum. Hins vegar geri aðbúnaður á Litla-Hrauni það erfitt.
„Aftur á móti hefur reynst vandasamt að halda fullum aðskilnaði einstaklinga og hópa í fangelsinu Litla-Hrauni, fjölmennasta fangelsi landsins, meðal annars með þeim afleiðingum að þar gengur verr en annars staðar að stemma stigu við útbreiðslu ávana- og fíkniefna og nánast útilokað að koma alfarið í veg fyrir það,“ segir í svari dómsmálaráðherra.
„Þetta gerir meðferðarstarf erfiðara, hefur neikvæð áhrif á öryggi fanga og starfsfólks og eykur líkur á ofbeldi innan veggja fangelsisins. Með byggingu nýs öryggisfangelsis að Stóra-Hrauni verður hægt að aðskilja betur einstaklinga og mismunandi hópa innan fangelsisins. Þar af leiðandi verður hægt að koma betur í veg fyrir útbreiðslu ávana- og fíkniefna innan fangelsisins.“
Meðferðarúrræði í fangelsum
Á Litla-Hrauni er starfrækt meðferðardeild fyrir fanga sem glíma við fíknivanda.
„Þar er daglegur stuðningur undir handleiðslu meðferðarfulltrúa sem einnig veitir einstaklingsmeðferð- og stuðning byggðan á 12 spora kerfinu. Alla jafna er gert ráð fyrir þriggja mánaða meðferðartíma nema lengri tíma sé þörf,“ segir í svari ráðherra.
Í öðrum fangelsum er boðið upp á stuðningsviðtöl hjá starfsfólki meðferðarsviðs Fangelsismálastofnunar eða hjá sérstöku geðheilsuteymi fangelsis þegar um tvíþættan vanda er að tefla, svo sem fíknivanda og geðheilsuvanda.
„Unnið er út frá svonefndu áhugahvetjandi samtali og hugrænni atferlismótun tengdri fíkn með það að leiðarljósi að styðja við bata. Í öllum fangelsum eru jafnframt haldnir reglulegir AA-fundir, annaðhvort á staðnum eða í gegnum fjarfundabúnað. Þá getur Fangelsismálastofnun undir vissum kringumstæðum leyft fanga að vistast á heilbrigðis- eða meðferðarstofnun.“
