Í útvarpinu óma auglýsingar: „Sparaðu um land allt.“ Og: „Bónus, með þér í liði.“

Í viðskiptaheiminum birtist nýtt uppgjör Haga, sem reka Bónus. Þar kom í ljós að félagið jók hagnaðinn sinn um 65% milli ára, frá mars til maí. Drifkrafturinn var eldsneyti. Félagið rekur líka Olís, sem hagnaðist enn meira eftir að olíuverð hækkaði við stríðið í Persaflóa, að þeirra eigin sögn.

Verðbólgan er eitt helsta vandamál samtímans á Íslandi. Hún er ástæðan fyrir því að Íslendingar borga um tvöfalt til þrefalt meira fyrir húsnæðislán, heldur en nágrannaþjóðir okkar í Evrópu. Ástæða verðbólgunnar er efni í áratugadeilur á Íslandi, en í einföldu máli skýrist hún af því að verð er hækkað á vöru og þjónustu, væntanlega eftir lögmál markaðarins um framboð og eftirspurn, en í skugga íslensks fákeppnisumhverfis. Hagar eru með helmings markaðshlutdeild á dagvörumarkaði á höfuðborgarsvæðinu og reka líka innflutningsfyrirtæki.

Þjóðarsátt

Síðustu mánuði hefur verið rætt um að koma á „þjóðarsátt“ á Íslandi, eins og gert var árið 1990 til þess að stöðva stöðuga verðbólgu. Hugmyndin kom frá Samtökum iðnaðarins og Samtökum atvinnulífsins, sem Bjarni Benediktsson, fyrrverandi fjármála- og forsætisráðherra, stýrir núna. Undirliggjandi í hugmynd þeirra er að launþegar taki að sér að biðja ekki um meiri launahækkanir, þrátt fyrir verðbólgu. Enda standi hagvöxtur ekki undir því. Á móti segja launþegar að þeir þurfi hærri laun til að borga hærra vöruverð fyrir nauðsynjar, og borga hærri vexti af húsnæðislánum sem orsakast af hærra vöruverði.

„Þjóðarsátt væri góð,“ sagði Daði Már Kristófersson fjármálaráðherra, en Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra tók fram á aðalfundi Seðlabankans að þjóðarsátt krefðist aðkomu allra.

„Allir tóku eitthvað á sig og allir færðu fórnir. Til að byggja upp traust og ná stöðugleika. Í þágu þjóðar.“

Síðan sagði hún: „Við höldum plani.“

Allt ódýrt

Stjórnendur Haga bera ábyrgð gagnvart hluthöfum sínum, sem að mestu leyti eru lífeyrissjóðir og Samherjafjölskyldan. En slagorð Bónus, sem tekið var upp fyrir nokkrum árum, er: Með þér í liði.

Hvernig er hægt að vera með „okkur“ í liði, en auka hagnaðinn sinn með því að halda verðlagi hærra en hægt er, einmitt þegar það er boðuð þjóðarsátt um að halda aftur af verðinu?

Slagorðið „Allt ódýrt“ var þó hugsanlega enn meira óviðeigandi.

Í janúar í fyrra voru vörur Prís 4% ódýrari en í Bónus, samkvæmt verðkönnun ASÍ. Núna í júní voru vörurnar í Bónus 5% dýrari en í Prís. Matvörur og drykkir eru almennt um 4% dýrari núna en fyrir ári.

Forstjóri Haga talaði í fyrra um að það væri „meðbyr“ í rekstri verslana og vöruhúsa, sem þýðir að það er hægt að græða meira á að selja vörur á hærra verði eða í meira magni fyrir lægri kostnað. 

Staðreyndin er sú að á þessu ári fjölgaði viðskiptavinum Bónus um 2,5% og þeir keyptu líka 2,5% fleiri „stykki“ en í fyrra. Þó jukust tekjurnar um 7%. 

Ómöguleiki

Á sama tíma erum við farin að skanna inn vörurnar sjálf, enda erum við öll saman í þessu.

Í viðtali nýlega sagði framkvæmdastjóri Bónus að sjálfsafgreiðslukassar leiddu ekki til lægra vöruverðs, jafnvel þótt allir sjái að færri starfsmenn þurfi til að sinna hverjum viðskiptavini.

Hann sagðist vera á barmi gjaldþrots ef hann lækkaði verð. „Það sem er svolítið skemmtilegt í því er að ef við förum í þriggja prósenta lækkun í Bónus væri félagið farið nánast á hausinn á ansi stuttum tíma af því að það er svo lítið sem við skiljum eftir,“ sagði hann. 

Stundum þarf bara lausnadrifna hugsun til að eiga framlag sem gagnast heildinni. Hvað með 2% verðlækkun? Eða 1%? Eða að móðurfélagið auki ekki hagnað um 65% á lykiltíma, heldur bara um það sama og verðbólgan er? Eða jafnvel minna en verðbólgu, til að taka þátt í þjóðarsáttinni?

Fyrirboði

Þetta er ekki einstakt dæmi, heldur einkenni og fyrirboði um það sem koma skal þegar sjálfvirknivæðing dregur úr kostnaði við rekstur fyrirtækja, veikir samningsstöðu launþega á sama tíma og fyrirtækin ráða verðlagningu á fákeppnismarkaði. Sömuleiðis eru þetta skilaboð til annarra um að það sé lítil mæting í þessa þjóðarsátt.

Einhver hefði sakað stjórnendur félagsins um gaslýsingu. En bæði gas og slíkir frasar hafa orðið verðbólgu að bráð eftir átök síðustu missera. Þetta er ósamræmi milli ímyndar og veruleika, misræmi á orðum og gjörðum, og tilfærsla á fé frá breiðum almenningi til fjármagnseigenda. Bónus er í liði með eigendum sínum, sem eru reyndar að stórum hluta „við“ í gegnum lífeyrissjóði, en sjaldan hefur verið jafnlangt á milli slagorðs og hegðunar eins og sést á nýjasta uppgjöri Haga. 

Á sama tíma fagnar fyrirtækið því að 65 þúsund manns hafi skráð sig í afsláttarklúbb Bónus og Hagkaupa, sem kynnir til leiks nýjan gjaldmiðil fyrir íslenska neytendur: „Takk krónur“.

Takk, en nei takk.