Rétt rúmlega 100 dögum eftir að Péter Magyar tók við embætti forsætisráðherra Ungverjalands, eftir ósigur Victors Orbáns í þingkosningum í vor, hefur honum tekist margt af því sem hann ætlaði sér í fyrsta áfanga stjórnarskiptanna. Þetta kemur fram í nýrri úttekt pólska fjölmiðilsins TVP World. Nú taki við erfiðari hlutir eins og að ná sátt um stjórnarskrána og laga óréttlátt kosningakerfi.
Tók til við niðurskurð
Tisza-flokkurinn, undir forystu Magyar, vann stórsigur í þingkosningum í landinu í apríl. Þar með lauk 16 ára valdatíð Orbáns. Tisza-flokkurinn fékk vel yfir tvo þriðju þingsæta á ungverska þinginu og Magyar tók til við myndun ríkisstjórnar.
Mikið verk var fyrir höndum að þrífa upp það sem Orbán gerði til að vernda sig og sinn flokk Fidesz á þessum 16 árum.
103 dagar eru síðan Magyar tók formlega við völdum í Ungverjalandi og í umfjöllun TVP World segir að hann hafi notað þessa daga í algjört niðurrif. Orbán hafði endurskrifað margar reglur sem voru við lýði áður en hann tók við, eins og til dæmis í tengslum við kosningar í landinu.
Hann hafði fyllt lykilstofnanir ríkisins af embættismönnum með langan skipunartíma, breytt ríkisfjölmiðlinum í málsvara stjórnvalda og beint auglýsingum og samningum ríkisins markvisst að vinveittum fjölmiðlum og fyrirtækjum.
Magyar og Tisza-flokkurinn hefðu getað erft eitthvað af þessum hlutum og einfaldlega breytt hverjir stjórna þeim en í staðinn hófst niðurrifið.
Magyar batt enda á ástand sem hafði verið í sex ár og byggðist á tilskipunum yfirvalda. Hann lagði einnig niður stofnun sem Fidesz-flokkurinn bjó til fyrir þremur árum til að beina að sjálfstæðum blaðamönnum, samtökum og fræðimönnum sem fengu erlent fjármagn.
Ungverjaland hefur einnig, síðan Magyar tók við, gengið til liðs við Evrópska saksóknaraembættið, stofnun sem rannsakar og sækir til saka þá sem hafa framið glæpi sem hafa áhrif á fjárhagslega hagsmuni Evrópusambandsins óháð ríkisstjórnum einstakra landa.
Orbán hafði vísvitandi haldið landinu utan við þessa stofnun.
Magyar breytti lögunum einnig þannig að hann setti hámark á tímann sem hægt er að sitja í embætti forsætisráðherra. Eftir breytinguna má aðeins sitja í átta ár að hámarki, Orban var samtals 20 ár við stjórn.
Orbán getur því ekki snúið aftur í embætti forsætisráðherra og Magyar má aðeins vera í embættinu í átta ár.
Ótti við styttri leið að lýðræðinu.
Vegna þess hve Tisza-flokkurinn fékk mikinn þingmeirihluta er enginn samstarfsflokkur til að stoppa Magyar. Stjórnarandstaðan er heldur ekki nógu sterk til að standa uppi í hárinu á honum og flokknum. Í bili er því vilji Magyars til að setja sjálfum sér mörk mestu takmörkin á völdum hans.
TVP World segir breytingarnar síðustu 100 daga að mestu jákvæðar.
Magyar skipti um forseta. Eins og hér á Íslandi eru völd forsetans ekki mikil en hann getur þó vísað lögum til stjórnlagadómstóls landsins til endurskoðunar.
Tamás Sulyok var forseti þar til Tisza-flokkurinn felldi umboð hans úr gildi með stjórnarskrárbreytingu. Sulyok var kjörinn í embættið af þingmönnum Fidesz 2024 og var álitinn sem arfleifð stofnanavæðingar Orbáns.
Þrátt fyrir það þótti það ekki setja gott fordæmi að koma honum frá. András Baka er nýr forseti landsins og tók við embætti í gær, 19. ágúst. Hann er fyrrverandi forseti hæstaréttar landsins en var neyddur til að hætta á fyrstu árum Orbáns við völd.
Nýjar reglur um aldur dómara við stjórnlagadómstólinn varð til þess að fjórir af 15 dómurum dómstólsins voru fjarlægðir. Meðfram því hefur Magyar gefið dómnum aftur völd sem Orbán tók frá honum og leyft dómurum að kjósa sinn eigin forseta.
Þingið hefur einnig aukið notkun á harðari löggjöf meðan á þessu umbreytingatímabili stendur. Og hefur ástæðu til. Þeir varnaglar sem Orbán setti á skipanir í stöður og verndun stofnana voru hannaðir til að varðveita áhrif Fidesz-flokksins áfram eftir ósigur.
TVP World segir sérstaklega áhugavert að Magyar noti hið mikla vald sem kosningasigur hans færði flokki hans til að byggja upp fjölbreyttara stjórnmálakerfi, ekki þjappa valdinu enn frekar á einn stað.
Við skulum þó spyrja að leikslokum því það kemur ekki strax í ljós hvernig þetta allt fer, ekki fyrr en stofnanirnar sem Magyar hefur endurreist fara að starfa eðlilega og jafnvel stjórnarflokknum í óhag.
Hægrisveifla á þinginu
Það er einnig áhugavert að skoða niðurstöðu þingkosninganna enn betur. Aðeins þrír flokkar eru á þingi þrátt fyrir að í boði séu 199 þingsæti. Tisza er, eins og kom fram hér að ofan, með mikinn meirihluta, vel yfir tvo þriðju þingsæta, og aðeins tveir aðrir flokkar eru á þingi.
Það eru Fidesz, flokkur Orbáns, sem er með 52 sæti og Mi Hazánk, sem væri hægt að þýða sem Okkar heimaland á íslensku,sem er með sex sæti. Báðir eru þeir til hægri á pólitíska skalanum, Fidesz er íhaldssamur þjóðernisflokkur og Mi Hazánk róttækur þjóðernisflokkur. Tisza er hægra megin við miðjuna.
Það er því enginn frjálslyndur flokkur, jafnaðarflokkur eða grænn flokkur á þinginu. Kjarni þeirra sem mynda Tisza-flokkinn eru stjórnarandstöðukjósendur og þeir sameinast óvirkum kjósendum og minni hóps sem flúði Fidesz-flokkinn.
Þetta skapar ákveðið ójafnvægi innan stjórnarinnar. Fyrrverandi stjórnarandstöðufólk hefur engan augljósan kost á þingi en þeir sem eru íhaldssamari í flokknum gætu ef þeir vildu farið aftur yfir í Fidesz eða jafnvel fært sig enn lengra til hægri og gengið til liðs við Mi Hazánk. Síðan er alltaf hægt að sitja hjá.
Ungverjar eiga því auðveldara með að færa sig enn lengra á hægri væng stjórnmálanna frekar en að uppfylla kröfur frjálslyndra stjórnarandstöðumanna sem hafa það að forgangi að afnema kerfið sem Orbán byggði upp.
Arfleið Orbáns enn skýr í utanríkisstefnu Ungverja
Arfleifð Orbáns sést þó ef til vill hvað skýrast í utanríkisstefnu Ungverja. Magyar er enn andvígur því að flýta aðild Úkraínu að Evrópusambandinu, hann neitar að senda ungverskt herlið eða vopn og krefst sterkari réttinda fyrir ungverskan minnihluta í vesturhluta Úkraínu.
Girðing sem stjórnvöld settu upp á landamærum Ungverjalands í suðurhluta landsins til að halda flóttafólki frá landinu er enn uppistandandi og núverandi stjórnvöld hafna enn samkomulagi sambandsins um flóttafólk.
Það er þó höfuðmunur á hegðun Ungverja núna og þegar Orbán var forsætisráðherra. Magyar viðurkennir að Rússar séu ógn við öryggi landsins, hann kemur fram við NATO eins og það sé helsta hernaðarbandalag þjóðarinnar og hefur bætt úr sambandi við Pólland.
Hann hætti einnig að standa í vegi fyrir öllu sem viðkemur Úkraínu innan ESB, eins og Orbán hafði verið duglegur við, enda mikill bandamaður Pútíns.
Hægt og rólega er Ungverjaland að komast inn í vestrænan meginstraum. Næsta stig verður þó mælt í umbótum á opinberri þjónustu.
