Er Ísland góður bandamaður? Þeirrar spurningar er spurt í fyrirsögn nýlegrar greinar í tímariti hugveitunnar Vörðu. Garðar Forberg, sem var um skeið fulltrúi Íslands í hermálanefnd NATO og síðar varnarmálafulltrúi í sendiráði Íslands í Washington, spyr þessarar spurningar.
Að hans mati standa Íslendingar sig ekki nægilega vel í fjármögnun öryggis- og varnarmála. Hann ber saman Ísland og Svartfjallaland, sem hann segir svipað að stærð en Ísland sé þó fjórum sinnum ríkara samkvæmt alþjóðlegum mælikvörðum sé litið til þjóðarframleiðslu.
„En að sama skapi erum við ekki næstum því að leggja eins mikið fram og Svartfjallaland. Myndi ég þá segja að við værum lélegur bandamaður? Nei, ég myndi ekki orða það þannig. Ísland hefur á mörgum sviðum verið góður og gagnlegur bandamaður. En við erum frekar vanþróaður bandamaður í varnarmálalegum skilningi. Við höfum styrkleika en við höfum ekki enn byggt þá nægilega vel inn í skýra, fjármagnaða og trúverðuga stefnu,“ sagði Garðar Forberg í viðtali í Speglinum.
Svartfjallaland er reyndar með her, sem Ísland er ekki. En nýlega voru birt gögn frá utanríkisráðuneytinu þar sem fullyrt var að 0,92% af vergri landsframleiðslu færu í varnartengd verkefni, eins og það var kallað. Í krónum talið væru það 49 milljarðar króna. NATO-ríki hafa skuldbundið sig til að verja 5% af vergri landsframleiðslu til varnarmála. Þau skiptast í tvennt: 3,5% fara í kjarnavarnargetu – í flestum tilvikum hermál – og 1,5% til víðari varnar- og öryggistengdra þátta, svo sem innviða, netöryggis og áfallaþols. Ísland þarf bara að uppfylla kvöðina um eitt og hálft prósent – og er búið að reikna sig upp í 0,92%.
Spegillinn óskaði nánari upplýsinga frá ráðuneytinu um hvaða verkefni væru inni í þessum útreikningum. Heldur voru svörin rýr. Í fyrra skriflegu svari var samráð ráðuneyta og embættismanna sagt leiða til þessarar niðurstöðu.
Útgjöld til löggæslumála, heilbrigðismála, samgöngumála og annarra mála sem snúa að áfallaþoli landsins teldust með – en þau voru ekki útskýrð nánar.
Þegar Spegillinn ítrekaði ósk um nánari skýringar var bætt við að 10,68 milljarðar króna færu í ár í það sem kallast öryggis- og varnarmál, sem væri þá meðal annars varnartengdur stuðningur Íslands við Úkraínu, þjónustusamningur utanríkisráðuneytisins við varnarmálasvið Landhelgisgæslunnar, rekstur netöryggissveitarinnar CERT-is og fleira. Þorri útgjaldanna nýttist jafnt í varnir og í borgaralegum tilgangi.
En ekki væri að svo stöddu hægt að veita ítarlegri upplýsingar um nákvæmlega hvaða verkefni og gjaldaliðir féllu undir þessi 0,92%.
Garðar Forberg segist telja að fæst af því sem Íslendingar leggja núna fram til öryggis- og varnarmála geti talist hluti af þessu eina og hálfa prósenti, heldur falli í hinn flokkinn, sem önnur NATO-ríki eiga að uppfylla: 3,5% af vergri landsframleiðslu til styrkingar á hefðbundinni hernaðargetu.
„Við höfum ákveðið að hengja okkur á bara þessi 1,5%. Það er ekki hægt að segja að við séum ekki að gera neitt. En ef stjórnvöld segjast vera komin í þessi 0,92% þá þurfa þau að sýna nákvæmlega hvað, finnst mér, er inni í þeirri tölu. Hvað fellur undir 1,5% borgaralega öryggis- og innviðaflokkinn og hvað fellur undir 3,5 prósentið. Sem er eiginlega varnargetan. Annars er hætta á að við séum að telja sömu hluti sem varnarmál án þess án þess að vera að byggja upp raunverulega varnargetu. Ég myndi segja að inni í þessu 1,5% sé varla hægt að telja fram það sem við erum að gera í raun sem mundi kallast hernaðarlegt. Það er að við rekum heilan herflugvöll, öryggissvæði í Keflavík. Og við erum að reka heilt ratsjárkerfi. Og ég hugsa að það sé dálítið stretch að það sé hægt að hætta að setja það undir 1,5%. Þannig er allavega ekki skilningurinn á því sem var ákveðið í Haag.“
Garðar segir líka mikilvægt að vera vakandi fyrir nýjum tegundum ógna, fjölþáttaógnum sem geti verið skemmdarverk, netárásir, upplýsingaóreiða. Meiri líkur séu á þeirri tegund árásar en hefðbundinni innrás hermanna. Atvik á gráa svæðinu séu þess eðlis að erfitt geti verið að segja til um hvort viðbragðið eigi að liggja hjá her eða lögreglu.
Einbeitum okkur að gráa svæðinu
„Og við þurfum að einbeita okkur að þessu gráa svæði eða viðbrögðum við gráa svæðinu. Og það er ekki að mínu mati nógu vel búið að gera grein fyrir því. Við erum náttúrlega með risastórt land þannig að það eru svo sem ástæður fyrir því. En það þurfa ekki margir skrítnir hlutir að gerast á Íslandi þannig að við að viðbrögðin séu bara að við í raun bara séum orðin ren,“ segir Garðar Forberg.
Hann nefnir sem dæmi um atvik sem erfitt sé að flokka nýlega ferð rússneska rannsóknarherskipsins Júrí Ívanovs við Íslandsstrendur eða ferðalag rússnesks tundurspillis umhverfis landið árið 2021.
„Þetta eru kannski þá atriði sem beinlínis eru ekki sem eru ekki að skaða okkur en er dæmi um einmitt hversu mikilvægt það er að vera með að vera allavega með getu til þess að fylgjast nákvæmlega vel með því sem er að gerast.“
Garðar bendir einnig á að Ísland sé eyja sem geti einangrast. Rétt sé að leiða hugann að slíkum aðstæðum og meta hvernig hið opinbera og landsmenn væru undir slíkt búnir.
„Varða benti á um daginn eitt dæmi eins og með kaupskipaflotann. Að það skuli ekki vera eitt einasta kaupskip skráð á Íslandi. Það er ákveðin hætta fólgin í því vegna þess að ef ástandið verður þannig að ef kæmi til átaka t.d. þá yrðu þessi skip, sem eru allmörg skráð í Færeyjum, stjórnvöld þar legðu hald á skipin og þá sætum við eftir ekki með neitt, enga tryggingu fyrir því að geta komið birgðum til og frá Íslandi. Það sama má spyrja sig um fæðuöryggi. Eru nægar olíubirgðir í landinu?“
Hvorki kunnátta né menning á Íslandi fyrir her
Garðar er ekki lengur í utanríkisþjónustunni og getur því talað frjálslegar. Hvatning hans til uppbyggingar nær þó ekki til þess að koma á fót íslenskum her eða hersveit – til þess telur hann að hvorki kunnátta né menning sé til staðar auk þess sem Ísland yrði alltaf upp á utanaðkomandi hjálp komið ef allt færi á versta veg.
Hann segir orðspor Íslands gott og að Íslendingar hafi getið sér gott orð fyrir að geta brugðist hratt við, reddað hlutunum. Úkraína sé dæmi um það, þar hafi fljótt og fumlaust verið brugðist við óskum um aðstoð. En til lengri tíma, eftir fyrsta viðbragð, hafi það breyst. Ísland leggi hlutfallslega mun minna til aðstoðar við Úkraínu en önnur Norðurlönd.
Skammt sé síðan framlög til öryggis- og varnarmála hafi verið um 0,08%, hafi svo hækkað snarlega í 0,2% í fyrra eða ár, en svo sé allt í einu komin talan 0,92%.
„Þarna er reyndar verið að blanda saman þessum 1,5% og 3,5%. En engu að síður, alveg sama hvernig við lítum á það, þá er þetta alltaf rosalega lítið sem við erum að leggja fram og langt, langt frá því sem önnur ríki eru að leggja fram og þar kem ég bara aftur að samanburðinum við Svartfjallaland,“ segir Garðar Forberg.
