Sama gildir um íbúa Gaza sem hafa svo sannarlega séð þessi sömu tól eyðileggingar og dauða nálgast á himni. Líkt og í Úkraínu, voru þessi drápstól það síðasta sem sum þeirra sáu í lífinu. Konur, karlar og börn sem fæst áttu nokkuð sökótt við þann sem árásirnar gerði annað en búa þar sem þau fæddust. 

Nú er svo komið að Gaza, þar sem ríflega tvær milljónir búa, er…  ég ætlaði að segja rústir einar en ég held að það sem eftir sé meira en rústir. Eyðileggingin er algjör og þar er ekkert eftir. Fólkið sem á svæðinu bjó á varla í nokkur hús að venda.

„Konur, karlar og börn sem fæst áttu nokkuð sökótt við þann sem árásirnar gerði annað en búa þar sem þau fæddust“

Þann 28. febrúar var komið að íbúum Írans að horfa til himins og verða fyrir barðinu á því sama og þau sem á Gaza og í Úkraínu búa. Að vísu var það í annað skipti á innan við ári sem Ísraelsmenn og Bandaríkjamenn réðust til atlögu gegn Íran. Þann 13. júní 2025 vörpuðu Ísraelsmenn sprengjum á mannvirki sem tengdust kjarnorkuáætlun Írans. 

Bandaríkjamenn vildu ekki láta sitt eftir liggja og þann 22. júní flugu B-2 sprengjuflugvélar inn yfir lofthelgi Írans og vörpuðu gríðarlega öflugum sprengjum á kjarnorkumannvirki landsins. Íranar svöruðu með því að skjóta flugskeytum á herstöðvar Bandaríkjamanna í Katar. Í kjölfar árásanna lýsti Bandaríkjaforseti því yfir að kjarnorkumannvirki klerkastjórnarinnar hefðu verið gjöreyðilögð. Fréttir hermdu svo að Ísrael og Íran hafi náð samkomulagi um vopnahlé. 

Sagnfræðin 

Oft getur verið mjög erfitt að glöggva sig á því hvers vegna ríki geta ekki samið um ágreiningsmál í stað þess að grípa sífellt til þess að beita hvort annað ofbeldi. Það á sér oftar en ekki sögulegar skýringar.

Því langar mig að stikla á mjög stóru og reyna að varpa ljósi á aðdraganda þessa stríðs sem núna geisar gegn Íran. Skoða þarf atburði sem áttu sér stað fyrir nokkuð löngu til að eiga einhverja möguleika á að skilja það sem þarna á sér stað.

Mohammad Reza Pahlavi var síðasti keisari Írans og ríkti frá 1941 til 1979. Hann sat sem sagt í heil 38 ár og svo sannarlega ekki á friðarstóli enda harður í horn að taka. Á sjötta tug 20. aldarinnar voru allskyns leyniferðir farnar á vegum Bandaríkjanna og Breta til að koma í veg fyrir lýðræðistilburði íranskra stjórnmálamanna. 

Verulega fór fyrir brjóstið á stjórnvöldum þeirra ríkja að Íranar vildu þjóðnýta olíuauð landsins sem var undir yfirráðum breskra fyrirtækja á þessum tíma. Þann 19. ágúst 1952 gerði herinn, undir stjórn Fazlollah Zahedi hershöfðingja á eftirlaunum, uppreisn með dyggri aðstoð bandarísku leyniþjónustunnar CIA og bresku leyniþjónustunnar MI6. 

Múhameð Mosaddegh, þáverandi forsætisráðherra landsins, var hrakinn frá völdum og handtekinn. Hann var dæmdur fyrir landráð en slapp með skrekkinn og í stað þess að vera tekinn af lífi var hann settur í stofufangelsi á búgarði fjölskyldu hans. Utanríkisráðherra hans Hossein Fatemi var ekki jafn lánsamur og var líflátinn.

ZahediFazollah Zahedi hershöfðingi gerði uppreisn með dyggri aðstoð CIA og MI6.

Fazollah Zahedi, hershöfðinginn aldurhnigni, tók við valdataumunum og barði niður andstöðu við Reza Pahlavi og sérstaklega gagnvart stjórnmálaflokkunum Þjóðfylkingunni sem Mosaddegh var í forsvari fyrir og kommúnistaflokknum. Valdaránið styrkti stöðu keisarans og tryggði áframhaldandi yfirráð erlendra fyrirtækja yfir olíuvinnslunni. Á 7. áratugnum tók Reza Pahlavi að færa landið sífellt lengra í átt að vestrænum háttum. 

Án efa gerðist ýmislegt fleira í lífi hinnar írönsku þjóðar eftir algert valdarán keisarans, sem varð fyrir vikið einvaldur. Undir yfirborðinu kraumaði óánægja en Reza Pahlavi hafði tögl og halgdir í stjórn landsins uns næsta uppreisn braust út. 

Það gerðist árið 1979 þegar íslamskur sjíaklerkur í útlegð, að nafni Ruhollah Mostafavi Musavi Khomeini, hrinti af stað atburðarrás sem kom Reza Pahlavi loks frá völdum. Framin var bylting í nafni íslamstrúar og var hinni svokölluðu klerkastjórn komið á sem ríkir enn. 

Íranar voru í fyrstu nokkuð ánægðir með stjórnarskiptin en Saddam Hussein sem réði lögum og lofum í nágrannaríkinu Írak var ekki sáttur við þennan ráðahag og sendi herlið sitt til að skakka leikinn. Íraksher réðist inn í Íran í september 1980. 

Alls lágu 500.000 manns í valnum að loknum þeim hildarleik, sem ekki lauk fyrr en í ágúst 1988. Þá tókst Sameinuðu þjóðunum loks að koma á sáttum og stöðva stríðið. Talið er að Saddam Hussein hafi vilja varna írönsku klerkastjórninni frá því að hafa áhrif á innanríkismál Íraks. Þannig var málum háttað að í Íran eru sjítar í meirihluta. Það er önnur tveggja megintrúarhreyfinga múslíma. Í Írak ríkti Bath flokkur Saddams og meirihlutinn er súnítar. 

Íran hefur lengi unnið að því að nýta kjarnorku til raforkuframleiðslu. Árið 1957 skrifuðu Íranar og Bandaríkjamenn undir samkomulag þess efnis, sem var liður í Atoms for Peace áætlun Bandaríkjanna og snerist bara um þróun kjarnorku til orkuframleiðslu. 

Á árunum frá 1960 til 1979 undirrituðu írönsk stjórnvöld samninga þar sem þau skuldbundu sig til að gera ekki tilraunir með eða þróa kjarnorkuvopn. Í september árið 1967 færðu Bandaríkin Íran úraníum og plútóníum sem gerði þeim kleift að hefja framleiðslu í kjarnorkuverum. Það var auðvitað í smáum stíl til að byrja með. 

Eftir byltinguna 1979 stöðvaði klerkastjórnin áætlunina tímabundið. Það varði ekki lengi og 1982 lýsti stjórnin því yfir að ætlunin væri að byggja kjarnakljúf sem knúinn yrði með úraníumi unnið úr jörðu í Íran. Isfahan-kjarnorkuverið varð til. Það er talið leika lykilhlutverk í kjarnorkuáætlun Írana, meðal annars við vinnslu á kjarnorkueldsneyti.

Sagan er auðvitað bæði löng og flókin en þegar slitnaði upp úr vinskap Írana og Bandaríkjamanna eftir byltingu klerkanna árið 1979 leituðu þeir fyrrnefndu til Sovétríkjanna og Kína um aðstoð til að halda kjarnorkuáætluninni gangandi. 

Síðan þá hafa Bandaríkin haft horn í síðu áætlunarinnar. Í desember 2002 sökuðu þeir Írana um að ætla sér að framleiða kjarnorkuvopn. Vorið 2003 lögðu Íranar fram drög að eftirlitsáætlun við Bandaríkin sem bauð upp á algjört gegnsæi. Með því vildi klerkastjórnin sanna að hún hvorki ætlaði sér að framleiða kjarnorkuvopn né önnur gjöreyðingarvopn. Stjórnin lagði til sameiginlegar aðgerðir gegn hryðjuverkum og liðsinni við að koma á friði í Írak þar sem allt logaði í illindum eftir innrás Bandaríkjanna og hinna viljugu þjóða. 

Þá var háð styrjöld eftir mannskæðar árásir á tvíburaturnana í New York og Pentagon í Virginíu, sem hýsir varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna, 11. september 2001. Þá hétu Íranar því að hætta stuðningi við Hamas-hreyfinguna og aðra hópa sem berjast gegn Ísrael og að koma á eðlilegum stjórnmála samskiptum.  

Því hafnaði bandaríski varaforsetinn Dick Cheney alfarið og George W. Bush forseti einnig. Þeir gagnrýndu svissneska sendiherrann harðlega fyrir uppátækið, en það var hann sem áframsendi tillöguna. 

Samskipti Írana við Alþjóðakjarnorkumálastofnunina (IAEA) og önnur ríki héldu áfram og ógnin var alltaf sú sama. Hins vegar sannaðist ekki að Íranar hefðu búið til kjarnorkusprengju. Í gegnum árin hafa Íranar leyft eftirlit en í júní 2025 sendi Alþjóðakjarnorkumálastofnunin frá sér yfirlýsingu þess efnis þeir hefðu ekki, í fyrsta skipti í um tuttugu ár, gert skil á notkun geislavirks efnis sem nægði til að framleiða níu kjarnorkusprengjur. 

Klerkastjórnin neitaði allri sök, staðhæfði að sú niðurstaða hefði fengist í pólitískum tilgangi og lýsti loks þeirri ætlan sinni að reisa nýtt kjarnorkuver. Í kjölfar þessarar atburðarásar hóf Ísraelsher loftárásir þann 13. júní á kjarnorkuver og skotmörk þeim tengd sem og hernaðar mannvirki og íbúðarbyggingar þar sem ráðamenn bjuggu. 

ÚtlagiRuhollah Mostafavi Musavi Khomeini, sem var í útlegð frá Íran, hrinti af stað atburðarrás sem kom Reza Pahlavi loks frá völdum.

Bandaríkjamenn hófu svo þátttöku í árásunum þann 21. júní og réðust á Natanz- og Fordow-kjarnorkuverin. Talið er að í því síðarnefnda sé um 60% birgða auðgaðs úrans í Íran sé að finna.  Fordow Uranium Enrichment Plant, og Natanz Nuclear Facility Að lokum var ráðist til atlögu að Isfahan kjarnorkumiðstöðinni.  

Bandaríkjaforseti sagði að loknum árásunum að helstu auðgunarstöðvum Írana hefði verið algerlega gereytt: „Iran’s key nuclear enrichment facilities have been completely and totally obliterated.“ Vel er hugsanlegt að sú yfirlýsing hafi ekki verið allskostar rétt þar sem framhaldið sýndi annað.

Íranar voru svo sannarlega ekki ánægðir með framgöngu Ísraela og Bandaríkjamanna og hættu allri samvinnu við Alþjóða kjarnorkumálastofnunina. Eftirlitsfólk stofnunarinnar fóru úr landi þann 4. júlí. Fljótlega var komið á efnahagsþvingunum gagnvart Íran og svo hófust árásirnar aftur þann 28. febrúar síðastliðinn.

Eftirlit og áróður

Klerkastjórnin heldur enn velli í Íran. Hörð mótmæli og fjölmenn hófust þann 28. desember á síðasta ári. Ástæða þeirra var bágur efnahagur í Íran og versnandi kjör almennings. Trump-stjórnin hvatti mótmælendur áfram og vonaðist eftir því að klerkastjórninni yrði steypt af stóli. 

Allt kom fyrir ekki, öryggissveitir byltingarvarðarins börðu mótmælin niður og fjöldi mótmælenda létu lífið, slösuðust eða voru handtekin. Rétt um þann mund að árásir Bandaríkjanna og Ísraels hófust aftur í febrúar fjöruðu óeirðirnar út, að því er virðist. Nánast algert internetbann ríkir í Íran.

Eins og öllum hernaðarátökum fylgdi þessu áróðursstríð til að réttlæta aðgerðirnar. Að vissu leiti er sami áróðurinn borinn á borð, sem notaður var gegn Írak, núna er notaður gegn Íran. Enn bólar ekkert á kjarnorkusprengjunum sem þeir eiga að hafa verið með í smíðum en samt er gengið af stálhörku fram gegn þeim.

Alþjóðakjarnorkumálastofnunin, sem er rekin af Sameinuðu þjóðunum, hefur ekki fundið sönnun fyrir því að Íran sé að þróa kjarnavopn, hvað þá að eiga þau. Stjórnvöld hafi hins vegar á stundum þráast við að leyfa eftirlit með áætluninni, sem hjálpi ekki við að skapa traust í þeirra garð.

„Enn bólar ekkert á kjarnorkusprengjunum sem þeir eiga að hafa verið með í smíðum en samt er gengið af stálhörku fram gegn þeim“

Breska hugveitan Chatham House í London hefur lýst áhyggjum af þróun heimsmála, meðal annars vegna þess vegna áhrifa styrjaldarinnar í Íran. Nýi START samningurinn rann út í febrúar. Ákvæði hans settu ströng efri mörk á fjölda langdrægra kjarnorkuvopna sem Bandaríkin og Rússland máttu eiga.

Ekkert hefur verið rætt um samkomulag til að taka við af honum. Kínverjar er um þessar mundir að bæta við kjarnorkuvopnabúr sitt af miklum krafti og þróa það. Frakkland hefur lýst því yfir að þeir munu gera slíkt hið sama í samvinnu við önnur Evrópuríkjum.

Hvar eru hinar viljugu þjóðir?

Donald Trump Bandaríkjaforseta gengur illa að fá leiðtoga annara ríkja til þátttöku í stríðinu gegn Íran. Ísrael er þó undantekningin og að öllum líkindum hvatamenn þess að herja á Íran nú. Þeir eru líka í sínum eigin erindagjörðum og hafa auk þess gengið hart fram í Líbanon gegn liðsmönnum Hezbollah  sem eru talin hryðjuverkasamtök vegna þess að þeir andæfa hernaðarbrölti Ísraels og Bandaríkjanna. 

Ekki misskilja mig ég er ekki stuðningsmaður þeirra né nokkurra annarra sem limlesta og deyða fyrir einhvern málsstað. Hins vegar verður að skoða það í samhengi að átakalínur nútímanns eru alls ekki einfaldar. Frelsishetjur í augum einnar þjóðar eru hryðjuverkamenn í augum annarrar. 

Við sem ólumst upp við að lesa myndasögurnar um Gallana Ástrík og Steinrík áttuðum okkur ábyggilega ekki á því að vesalings Rómverjarnir sem sífellt urðu fyrir barðinu á Gaulverjunum sem drukku seiði galdrakarlsins litu líklega á þá sem hryðjuverkamenn og skæruliða. Það er sannarlega allt önnur saga en góð engu að síður.

Klerkastjórnin er enn við völd og það heyrist fátt frá íbúum Írans þar sem lokað hefur verið fyrir samskipti á internetinu sem og flestar aðrar samskiptaleiðir. Það er öruggt að íbúar Írans horfa óttaslegnir til himins. 

Ekki er vitað með vissu hvers vegna Bandaríkjamenn lögðu í þennan hernað, enda hefur stjórnin komið fram með fjölda útskýringa. Margt hefur verið ritað og sumir álíta að Ísraelar hafi verið hvatamenn þessara árása sem nú hafa valdið miklu tjóni og mannfalli í nágrannaríkjum Írans. 

Íranar skutu strax í upphafi átakanna flaugum sínum og sendu flygildi á skotmörk í nágrannaríkjum, sem styðja Bandaríkjamenn og Ísrael. Styrjöldin hefur einnig haft gríðarleg áhrif út um allan heim. Hormússund hefur mestmegnis verið lokað. Um það sigla tankskip með um 20 prósent allrar olíu sem heimurinn þarfnast. 

Það veldur því að efnahagskerfi heimsins bregst við þeirri óvissu sem þetta skapar og við fáum öll að kenna á áhrifunum í hækkuðu eldsneytisverði og hærra vöruverði almennt.

Árásarstríðið við Íran hefur einnig haft mikil áhrif á samskipti Bandaríkjanna við önnur ríki. Bretland með Sir Keir Starmer forsætisráðherra í stafni hefur ekki viljað hefja fulla þátttöku í því. Starmer hefur hægt og bítandi verið að fjarlægjast Bandaríkjastjórn og ekki sér fyrir endann á þeim samskiptum. 

ForsætisráðherraPedro Sánchez er forsætisráðherra Spánar.

Mynd: Wikimedia

Ríki Evrópusambandsins hafa heldur ekki viljað taka þátt. Trump hefur skotið föstum skotum á önnur Natóríki og er langt í frá ánægður. NATO er hins vegar varnarbandalag og þess vegna ekki skuldbundið til að taka þátt í árásum ef ekki er ráðist á meðlimi þess. 

Sama gildir um þau önnur ríki sem hafa verið nánast náttúrulegir bandamenn Bandaríkjanna eins og Kanada og Ástralía, hverra ráðamenna hafa staðið hjá og jafnvel gagnrýnt árásirnar. 

Pedro Sánchez, forsætisráðherra Spánar, hefur verið mjög andsnúinn árásastríðinu í Íran og hefur gagnrýnt Bandaríkjastjórn harðlega. Hann hefur fengið að heyra fúkyrði, skammir og ógnanir frá forsetanum. En það bítur ekki á Sánchez sem stendur fast á sínu og hefur bannað alla flugumferð Bandaríkjamanna um landsvæði Spánar og neitað um nokkra aðra aðstoð.

Enn horfa íbúar Írans, Ísraels, Líbanon og nágrannaríkja þeirra til himins með ótta og ugg og heimsmynd okkar breytist dag frá degi. Ég hef alla tíð verið andsnúinn framleiðslu kjarnorkuvopna sem og annara vopna. 

En ég er sérstaklega andvígur framleiðslu kjarnorkuvopna þar sem ég skil ekki að nokkur vilji bera ábyrgð á því að hafa þannig vopn undir höndum. Nokkur tilvik sýna að heimurinn riðaði á barmi kjarnorkustríðs á meðan á köldu stríði Sovétríkjanna og Bandaríkjanna stóð. 

„Öruggt má telja að það sem er að gerast í heimsmálunum núna eigi eftir að flækja þau til muna“

Það eru dæmi um hversu nálægt við komumst því að þurfa ekki að hafa áhyggjur af morgundeginum. Kúbudeilan svonefnda stóð frá 16. til 28. október 1962. Þá 12 daga sem heimurinn stóð á öndinni voru Bandaríkjaher  og Rauði herinn í viðbragðsstöðu og notkun kjarnavopna var talinn möguleg. 

Viðvörunarbjöllur hafa ómað í stjórnstöðvum beggja vegna Atlantshafs. Bjöllur sem vöruðu við því að andstæðingurinn hefði í hyggju að skjóta af stað eldflaugum búnar kjarnorkuvopnum.  Hér er þáttur sem ég vann fyrir nokkru sem fjallar um þessi atvik. 

Nýverið sá ég fréttir, að vísu óstaðfestar, sem fjölluðu um það að Bandaríkjaforseta hefði verið meinaður aðgangur að kóðunum sem þarf til að virkja kjarnorkuárasarkerfi Bandaríkjanna. Ef satt reynist þá erum við í meiri vanda en virðist.

Sem betur fer hefur ekki komið til þess að kjarnavopn hafi verið notuð nema þegar Bandaríkin vörpuðu þessum hræðilegu vítisvélum á japönsku borgirnar Hiroshima og Nagasaki í ágúst 1945.

Öruggt má telja að það sem er að gerast í heimsmálunum núna eigi eftir að flækja þau til muna. Bandaríkin undir stjórn Trump eru á vegferð sem erfitt er að spá fyrir um endann á. Hið hefðbundna valdajafnvægi sem hefur verið víð lýði nokkuð óbreytt frá lokum seinni heimstyrjaldar hefur riðlast mjög. 

Það sést til dæmis á því að Bretland, Spánn og núna síðast Ítalía sýna ekki stuðning við árásarstríðið í Íran. Evrópusambandið er ekki með í liði Bandaríkjanna heldur. Þetta eru stórfréttir sér í lagi vegna þess að Bandaríkjastjórn hefur gagnrýnt NATO harðlega fyrir það að standa ekki þétt að baki sér. 

Það verður spennandi að fylgjast með framvindu mála næstu misserin og mest spennandi er hvort Donald Trump verður áfram við völd í Bandaríkjunum.