Sigurður Sigurðsson skrifar:

Íslensk samfélagsumræða minnir stundum á reykherbergi þar sem almenningi er gert að rífast um smáatriði á meðan stóru verðmætin eru færð undan í skjóli nætur. Við rífumst um hvort strandveiðibátar eigi að fá tvo eða þrjá daga til viðbótar í júlí, á meðan heilu ráðuneytin og ríkisstofnanirnar breytast í hagsmunaútibú fyrir örfáa útgerðarmenn. Við rífumst um hvort við eigum að kjósa um Evrópusambandið í ágúst, á meðan lykilgögnum málsins er læst ofan í skúffu á Alþingi.

Þetta eru ekki tilviljanir. Þetta eru meðvitaðar, úthugsaðar pólitískar og efnahagslegar leikfléttur. Til þess að skilja hvers vegna íslenskt samfélag virkar eins og það virkar, þurfum við að hætta að horfa á leikritin á yfirborðinu og greina sjálf stóru leikplönin. Hverjir eru höfundarnir, hverjar eru flétturnar og hvert er lokamarkmiðið?

Sigurður Sigurðsson.

Flétta 1: „Stólaleikurinn“ eða hvernig stjórnsýslan er tekin yfir

Höfundur:Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS) og valdir ráðherrar.

Mesta nýsköpun íslensku elítunnar á undanförnum árum er ekki fólgin í hátækni eða fiskvinnslu, heldur í því sem á alþjóðamáli kallast regulatory capture – eða kerfistaka. Fléttan er einföld en stórsniðug: Í stað þess að berjast við stjórnsýsluna utan frá með rándýrum lögfræðingum og þrýstihópum, þá ferðu einfaldlega inn í hana og sest í efstu stólana.

Sjáið hvernig þetta virkar í praxís árið 2026. Haustið 2025 er Eggert Benedikt Guðmundsson settur forstjóri Hafrannsóknastofnunar. Þetta er maðurinn sem stýrði HB Granda, einu stærsta útgerðarfélagi landsins, í rúm átta ár. Nú stýrir hann vísindaráðgjöfinni sem ákveður hversu mikið má veiða. Í júní 2026 tekur Kolbeinn Árnason við sem ráðuneytisstjóri atvinnuvegaráðuneytisins – æðsti embættismaðurinn yfir sjávarútveginum. Hver er hann? Hann var fyrsti framkvæmdastjóri SFS og maðurinn sem hannaði hagsmunagæsluna gegn veiðigjöldum. Á Alþingi situr svo Jens Garðar Helgason, fyrrverandi formaður SFS til margra ára, sem þingmaður og varaformaður Sjálfstæðisflokksins.

Hvers vegna og hvert er markmiðið?

Markmiðið er að gera stjórnsýsluna og löggjafann algjörlega bitlausa. Með því að koma sínum mönnum fyrir í brúnni þarf útgerðin aldrei að óttast róttækar breytingar. Ef ráðuneytið á að semja lög um veiðigjöld, þá er það skrifað af manni sem vann við að lágmarka þau. Ef þingið á að dæma um hæfi, þá gilda engar hæfisreglur um þingmenn samkvæmt eigin reglum Alþingis. Kerfið þarf engar mútur; það þarf bara að rétta fólkið sitji á réttum stöðum til að passa að hagsmunir almennings lendi alltaf í neðsta skúffuhólfinu.

Flétta 2: Leyniherbergið og „jólahjól“ Evrópumálanna

Höfundur: Ríkisstjórnin og fjármagnseigendur í Evrópuhreyfingunni.

Í lok maí 2026 átti sér stað atburður á Alþingi sem ætti að fyllast hverjum lýðræðissinna viðbjóði. Við afgreiðslu á þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild, hélt ríkisstjórnin eftir mikilvægum gögnum. Þingmönnum var einungis leyft að skoða þau ef þeir gengu inn í læst leyniherbergi, án síma, án þess að mega taka glósur eða ræða innihaldið við kjósendur sína.

Á sama tíma er rekin gríðarleg áróðursmaskína sem segir: „Við eigum bara að kíkja í pakkann.“ Þetta er nákvæmlega sama taktík og beitt var árið 2009. Búið er að kosta dýrar skoðanakannanir til að sýna fram á áhuga, en um leið er haldið fram að enginn geti haft skoðun á málinu fyrr en samningur liggur fyrir.

Þetta er eins og jólahjólapakki Sniglabandsins – allir sjá útlínurnar á mótorhjólinu í gegnum pappírinn, en það á samt að láta eins og við vitum ekkert hvað er þarna inni.

Hvers vegna og hvert er markmiðið?

Af hverju þessi leyndarhyggja? Svarið er einfalt: Sannleikurinn er hættulegur. Ef þjóðin fengi að sjá hvað raunverulega stendur í þessum gögnum um stöðu auðlindamála og skuldbindinga, myndi hún sjá hvernig búið er að hnýta kerfið saman í bakherbergjum. Þeir óttast að ef íslenskur almenningur átti sig á því að búið er að einkavæða fiskinn og binda hendur ríkisins með þeim hætti að skaðabótaskyldan myndi setja landið á hausinn ef kvótanum yrði breytt – þá yrði hreinlega uppreisn í landinu. Markmiðið er að halda þjóðinni í myrkri með skipulagðri upplýsingaóreiðu þar til búið er að tryggja fyrsta skrefið: Að hefja viðræður sem ekki verður aftur snúið úr.

Flétta 3: Gísling almennings á fasteignamarkaði

Höfundur: Lífeyrissjóðirnir og fjármálastofnanir í skjóli Seðlabankans.

Á meðan elítan skiptir á milli sín auðlindunum og felur gögnin, situr vinnandi almenningur fastur í gildru Seðlabankans. Ofurvextir og verðbólga eru notuð sem tæki til að halda millistéttinni og ungu fólki í fjárhagslegri gíslatöku. Lífeyrissjóðirnir – sem eiga að heita í eigu launafólks – ganga fram sem harðsvíraðir keppinautar gegn ungu fólki á fasteignamarkaði, kaupa upp íbúðir og draga úr möguleikum fólks á að eignast eigið húsnæði.

Á sama tíma geymir útgerðarelítan hagnað sinn í evrum og dollurum á erlendum reikningum, en kaupir upp fasteignafélög og lúxusvillur á hálfvirði í krónuhagkerfinu sem við hin neyðumst til að halda uppi.

Hvers vegna og hvert er markmiðið?

Markmiðið er eigna- og valdastýring. Með því að halda almenningi í stöðugri skuldagildru og fjárhagslegri óvissu, er tryggt að fólk hefur hvorki tíma né orku til að rísa upp gegn spillingu stjórnkerfisins. Sá sem hefur áhyggjur af því hvernig hann á að borga 10% vexti af húsnæðisláninu sínu um næstu mánaðamót, mætir síður á Austurvöll til að mótmæla skipun ráðuneytisstjóra eða leyniherbergjum á Alþingi. Þetta er klassísk lénshugsun í nútímabúningi.

Niðurstaða: Sannleikurinn mun sigra

Þegar við rýnum í þessar þrjár leikfléttur sést heildarmyndin glöggt. Þetta er ekki bilað kerfi; þetta er kerfi sem virkar fullkomlega fyrir þá fáu sem það hönnuðu. En það er reist á sandi lyginnar og leyndarinnar.

Þann 29. ágúst næstkomand gefst þjóðinni tækifæri til að svara þessari upplýsingaóreiðu og brjóta þessa fákeppnisblokk á bak aftur. Við eigum að neita að láta spila með okkur. Við eigum að heimta allt upp á borðið – hvort sem það eru ESB-gögnin eða raunveruleg hæfispróf fyrir embættismenn.

Fiskurinn er sameign þjóðarinnar samkvæmt lögum. Stjórnsýslan á að vera það líka. Það er kominn tími til að við mætum þessum blekkingum með sannleikanum að vopni, því þegar þjóðin sér flétturnar, þá virka þær ekki lengur. Sannleikurinn mun sigra – ef við þorum að segja hann upphátt.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.