Dómsmálaráðuneytið hefur birt í Samráðsgátt stjórnvalda drög að nýrri reglugerð sem skyldar flytjendur til að afhenda stjórnvöldum upplýsingar um farþega og áhöfn í millilandaflutningum.
Reglugerðin kveður á um söfnun, vinnslu, miðlun og varðveislu farþegaupplýsinga. Markmiðið er, samkvæmt kynningu ráðuneytisins, að efla landamæravörslu og stuðla að skilvirkari greiningu og rannsóknum vegna alvarlegra brota, einkum brota sem tengjast skipulagðri brotastarfsemi.
Drögin eru framhald af máli sem vakti athygli í fyrra þegar Alþingi samþykkti frumvarp dómsmálaráðherra um farþegalista. Vísir greindi frá því 6. júní 2025 að frumvarpið hefði verið samþykkt með 55 atkvæðum gegn engu. Þar kom fram að lögin tryggðu að íslensk yfirvöld fengju afhentar upplýsingar um alla farþega sem koma til landsins.
Stjórnvöld hafa kynnt málið sem mikilvægt skref í baráttunni gegn alvarlegri og skipulagðri brotastarfsemi, ekki síst brotum sem teygja anga sína yfir landamæri. Í umfjöllun um frumvarpið í fyrra var sérstaklega vísað til þess að fjölgun hryðjuverka og alvarlegra glæpa þvert á landamæri hefði aukið mikilvægi þess að lögregla og tollyfirvöld gætu greint farþegaupplýsingar áður en fólk kemur til landsins.
Nú liggur fyrir hvernig útfærslan á að líta út í reglugerð.
Farþegar greindir áður en þeir koma til landsins
Samkvæmt reglugerðardrögunum verður komið á fót sameiginlegri farþegaupplýsingadeild lögreglu og tollyfirvalda. Deildin mun annast móttöku og vinnslu upplýsinganna í sérstöku rafrænu kerfi.
Reglurnar ná ekki aðeins til hefðbundins áætlunarflugs heldur einnig til fraktflutninga, einkaflugs, skipa, ferja, skemmtiferðaskipa, seglskúta og annarra farartækja sem ferðast til eða frá landinu.
Flytjendum og öðrum afhendingarskyldum aðilum verður gert að afhenda svokallaðar API- og PNR-upplýsingar. API-upplýsingar eru upplýsingar úr ferðaskilríkjum, svo sem nafn, þjóðerni, kyn, fæðingardagur og upplýsingar um vegabréf. PNR-upplýsingar eru farþegabókunargögn sem geta meðal annars varpað ljósi á ferðamynstur farþega.
Í drögunum er gert ráð fyrir að farþegaupplýsingadeild geti framkvæmt rauntímagreiningu á farþegum áður en þeir koma til landsins eða fara frá því. Tilgangurinn er að bera kennsl á einstaklinga sem talið er að geti tengst hryðjuverkum eða öðrum alvarlegum brotum.
Slík greining getur meðal annars byggst á samkeyrslu við gagnagrunna yfir einstaklinga eða hluti sem eru eftirlýstir eða undir eftirliti. Þá má einnig nota fyrirfram ákveðin viðmið við greininguna.
Í drögunum er þó tekið fram að óheimilt sé að byggja greiningu á kynþætti, þjóðernislegum uppruna, stjórnmálaskoðunum, trúarbrögðum, lífsskoðunum, aðild að stéttarfélögum, heilsufarsupplýsingum, kynlífi eða kynhneigð einstaklings.
Hver jákvæð samsvörun, eða „smellur“, sem kemur upp við rauntímagreiningu skal yfirfarin handvirkt.
Myndavélar, brottfararskannar og fimm ára geymsla
Sérstaka athygli vekur að farþegaupplýsingadeild á samkvæmt drögunum að hafa aðgang að gögnum úr brottfararskönnum, myndavélakerfum og öðrum tæknibúnaði eða kerfum í flugstöðvum landsins.
Í drögunum segir að slíkur aðgangur sé nauðsynlegur til að tryggja gæði vinnslu gagna og niðurstaðna greininga.
Í kynningu ráðuneytisins í Samráðsgáttinni segir að sérstök áhersla sé lögð á vernd persónuupplýsinga, meðal annars með skýrum reglum um aðgangsstýringu, öryggi gagna og hámarks geymslutíma.
API-upplýsingar eiga almennt að vera geymdar í allt að 24 klukkustundir frá móttöku og síðan eytt varanlega. Þó er heimilt að geyma þær lengur ef þær eru unnar áfram í löggæslu- eða landamæratilgangi.
PNR-upplýsingar má hins vegar varðveita mun lengur. Samkvæmt drögunum má geyma þær í allt að fimm ár frá móttöku. Eftir sex mánuði skulu þeir hlutar gagnanna sem geta varpað ljósi á persónuauðkenni farþega dulkóðaðir.
Farþegaupplýsingadeild verður einnig heimilt að miðla upplýsingum til annarra lögregluembætta, tollyfirvalda, Landhelgisgæslu Íslands, annarra stjórnvalda, erlendra yfirvalda og alþjóðlegra löggæslustofnana, að uppfylltum skilyrðum reglugerðarinnar.
Þá er kveðið á um viðurlög við brotum á afhendingarskyldu. Tollyfirvöld geta lagt stjórnvaldssektir á þá sem afhenda ekki umbeðnar upplýsingar. Sektir á einstaklinga geta numið frá 100 þúsund krónum til fjögurra milljóna króna, en sektir á lögaðila frá 400 þúsund krónum til tíu milljóna króna.
Ytra eftirlit með vinnslu persónuupplýsinga farþegaupplýsingadeildar verður í höndum Persónuverndar, samkvæmt drögunum sem finna má hér.
