Júlíus Valsson skrifar:

Umræðan um upptöku evru á Íslandi snýst gjarnan um lægri vexti, stöðugra gengi og fyrirsjáanlegra viðskiptaumhverfi. Minna fer fyrir umræðu um það sem gerist þegar áfall dynur yfir lítið ríki sem hefur afsalað sér eigin peningastefnu.

Evran veldur ekki sjálfkrafa atvinnuleysi. Með upptöku hennar hverfur hins vegar ein mikilvægasta aðlögunarleið smáríkis: möguleikinn á að láta gengi eigin gjaldmiðils taka hluta höggsins. Ríkið ræður þá hvorki stýrivöxtum né nafngengi og getur ekki lagað peningastefnuna að séríslenskum aðstæðum. Seðlabanki Evrópu ræður þá förinni.

Ef stefna Seðlabanka Evrópu hentar illa og samkeppnisstaða atvinnulífsins veikist verður aðlögunin að fara fram innanlands. Laun og eftirspurn lækka, fyrirtæki verða gjaldþrota, atvinnuleysi eykst og fólk flytur á brott. Þetta er hin svokallaða ”innri gengisfelling”. Hún er hægfara, sársaukafull og leggst oft af mestum þunga á ungt fólk.

Lettland lét fólkið taka höggið

Lettland sýnir hvað slík stefna getur kostað. Þegar fjármálakreppan skall á 2008 var fastgenginu haldið til að verja leið landsins inn í evrusamstarfið. Gjaldmiðillinn fékk því ekki að taka höggið.

Landsframleiðslan hrundi, atvinnuleysi jókst og ráðist var í launalækkanir og niðurskurð. Unga og vel menntaða fólkið leitaði annað. Frá 2008 til 2025 fækkaði íbúum Lettlands um 15%, en í Póllandi, sem hélt eigin gjaldmiðli og meiri sveigjanleika í hagstjórn, var fækkunin um 4%.

Ýmislegt annað skýrir þessa þróun, en afleiðingarnar af langvarandi fólksfækkun eru skýrar. Skattstofnar veikjast, þekking flyst úr landi og færri börn fæðast. Tímabundin efnahagskreppa getur þannig skilið eftir varanlegt samfélagslegt tjón.

Viðvörun frá Finnlandi

Finnland er eina norræna ríkið sem notar evru og glímir nú við atvinnuleysi yfir 10%. Atvinnuleysi ungs fólks hefur verið nálægt 25%, hagvöxtur veikur og opinberar skuldir aukist.

Vandinn á sér margar orsakir. Staða Finnlands sýnir þó takmörk myntbandalagsins. Finnar geta hvorki lækkað eigin stýrivexti né fellt eigin gjaldmiðil til að bæta samkeppnisstöðu sína þegar innlent áfall verður annað en það sem ríkir annars staðar á evrusvæðinu.

Krónan hjálpaði Íslandi úr hruninu

Fall krónunnar eftir bankahrunið var heimilunum dýrt. Verðbólga jókst, kaupmáttur rýrnaði og skuldir þyngdust. Gengisfallið bætti þó jafnframt samkeppnisstöðu útflutningsgreina og gerði Ísland ódýrara fyrir erlenda ferðamenn. Útflutningur óx, atvinnuleysi hjaðnaði og nýjar atvinnugreinar náðu fótfestu.

Krónan er engin töfralausn. Henni verða að fylgja ábyrg ríkisfjármál, hóflegir kjarasamningar og trúverðug stjórn peningamála. Mistök íslenskra stjórnvalda eru samt ekki rök fyrir því að afhenda Seðlabanka Evrópu stjórntækin.

Ísland er lítið og sérhæft hagkerfi sem verður reglulega fyrir áföllum sem meginland Evrópu finnur lítið fyrir. Þegar næsta kreppa kemur er betra að gjaldmiðillinn geti tekið hluta höggsins en að reikningurinn verði sendur atvinnulausu fólki og ungu kynslóðinni með farmiða úr landi.

Íslendingar eiga því að halda krónunni og hafna evrunni.

Heimildir

Áróra L. Davíðsdóttir. (2026, 14. júní). Segir upptöku evrunnar geta leitt til aukins atvinnuleysis. Vísir. https://www.visir.is/g/20262897445d
Bank of Finland. (2025). Finland's labour market weaker than that of the euro area. Bank of Finland Bulletin. https://www.bofbulletin.fi/article/analysis/2025/finland-s-labour-market-weaker-than-that-of-the-euro-area/
Eurostat. (2026). Unemployment statistics. Statistics Explained. https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Unemployment_statistics
Gökten, M., Heimberger, P., & Lichtenberger, A. (2024). How far from full employment? The European unemployment problem revisited. European Economic Review, 164, 104725. https://doi.org/10.1016/j.euroecorev.2024.104725
Sigurður Eggert Halldóruson. (2015). Af hverju var evrunni hafnað af nokkrum ríkjum Evrópusambandsins? [MA-ritgerð, Háskólinn á Bifröst]. Skemman. https://skemman.is/handle/1946/23715