„Þetta er þjóðaratkvæðagreiðsla, ekki um aðild heldur um það að klára samninginn, hefja að nýju samningaviðræður við Evrópusambandið,“ segir Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra um fyrirhugaða þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst.
Í ítarlegu viðtali í nýjasta hlaðvarpsþætti Gímaldsins svarar Þorgerður Katrín fjölmörgum spurningum um málið, meðal annars:
Hvaða ferill fer í gang ef þjóðin segir já í haust? Hverjir munu stýra ferðinni og hvað verður sett á oddinn? Af hverju mega útlendingar ekki koma nálægt íslenskum sjávarútvegi og eru hagsmunir bænda og neytenda ósamrýmanlegir? Af hverju er lega landsins mikilvæg fyrir Evrópu?
Í könnun Maskínu fyrir DV sem birt var 13. júní ætla 53,1% af segja já af þeim sem tóku afstöðu.
Sjá einnig: Ný könnun: Meirihluti ætlar að segja Já
Formlegar viðræður gætu hafist fyrir árslok ef já verður niðurstaðan
Ef niðurstaðan verður já er miðað við að formlegar viðræður geti hafist, jafnvel áður en árið er liðið samkvæmt minnisblaði frá utanríkisráðuneytinu til Alþingis Ýmislegt þarf þó að gera hér heima áður en viðræður geta hafist. Velja þarf fólkið sem á að gæta íslenskra hagsmuna í viðræðunum og hvaða íslensku hagsmunir skipta mestu máli.
Líkt og ávallt byrjar Þorgerður að leggja áherslu á að þjóðaratkvæðagreiðslan í haust snúist ekki um aðild sem slíka, heldur um hvort Ísland eigi að setjast aftur að samningaborðinu.
Í hennar huga er kjarni málsins sá að þjóðin fái staðreyndir í hendurnar í stað þess að umræðan haldi áfram að snúast um getgátur og vangaveltur.
Hvað gerist ef þjóðin segir já?
Verði svar þjóðarinnar jákvætt yrði verkefnið fram undan „ótrúlega spennandi og krefjandi í senn“, segir Þorgerður Katrín. Að sögn hennar liggja samningsmarkmiðin þegar fyrir, ekki síst í ítarlegu nefndaráliti meirihluta utanríkismálanefndar, á þeim þyrfti þó að skerpa samhliða því að samningahópar yrðu skipaðir. Þorgerður Katrín segir miklu skipta hverjir veljist í lykilhlutverk, bæði aðalsamningamaður Íslands og þeir sem leiða hópa um sjávarútveg, landbúnað og aðra þá kafla sem mestu varða. Í síðustu lotu hafi um 200 manns komið að þessari vinnu, sem tryggði „mjög víðtækt innlent samráð“ þar sem helstu hagaðilar og frjáls félagasamtök áttu beina aðkomu. Það sem bætist við núna er aukin áhersla á varnar- og öryggismál, og hún kemur ekki síður frá Evrópusambandinu sjálfu en frá Íslandi.
Svör við mörgum spurningum fást ekki „fyrr en við förum að semja“
Eitt af markmiðum utanríkismálanefndar er að halda í sem flestar þeirra undanþága sem Ísland hefur fengið á grunni EES-samningsins, þar á meðal undanþágu frá reglum innri markaðarins, um erlenda fjárfestingu í sjávarútvegi. Þorgerður Katrín telur raunhæft að sú undanþága fái að halda sér en minnir á að þetta sé ein af þeim spurningum sem fáist ekki svör við „fyrr en við förum að semja“.
Þorgerður Katrín víkur að stjórnarskránni og margumræddu auðlindaákvæði. Enn sé stefnt að því að koma í stjórnarskrána ákvæði um nýtingu auðlinda, tímabundna samninga og auðlindir í eigu ríkisins. Sú vinna þurfi að fara fram óháð þjóðaratkvæðagreiðslunni. Þorgerður Katrín beinir spjótum að þeim flokkum sem í áratugi hafi spyrnt við fótum gegn sterku auðlindaákvæði og vonar að þeir sjái nú kostina við að auðlindirnar njóti verndar í stjórnarskrá.
„Ég vona að barátta þeirra feli ekki fyrst og síðast í sér að fá nei núna í þjóðaratkvæðagreiðslunni og síðan að láta stjórnarskrána alveg liggja.“
Aðspurð segist Þorgerður Katrín ekki hafa áhyggjur af því að önnur aðildarríki ESB vilji hrófla við forræði ríkja yfir auðlindum sínum. Reynslan og sagan sýni annað, segir hún og nefnir olíuauðlindir Skota og Hollendinga sem dæmi. Forræðið sé ótvírætt í höndum viðkomandi þjóða, þótt eðlilegar umhverfisreglur gildi. „Þeim dettur ekki í hug að Evrópusambandið hafi yfir þessu að ráða.“
Vill ekki etja bændum og neytendum saman
„Mér leiðist þegar verið er að reyna að etja bændum og neytendum saman. Það er ekki þannig,“ segir Þorgerður og segist skilja þá kröfu bænda að þeim verði bætt mögulegt afnám verndartolla. Þeir vilji öruggt og fyrirsjáanlegt umhverfi.
Á móti standi stórir hagsmunir venjulegs fólks. Ísland sé með dýrustu matarkörfu Evrópu, meðal annars vegna dýrra aðfanga og fákeppni. Þorgerður Katrín vísar í mat Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands um að matarkarfan gæti lækkað um 25–30% við aðild, og bendir á að í Svíþjóð hafi hún lækkað um 20–30% við inngöngu í ESB.
Þorgerður Katrín segir mikilvægt að koma Íslendingum úr þessum séríslenska veruleika dýrtíðar og vaxtastigs sem festi fólk áratugum saman í verðtryggðum lánum og lítið sem ekkert eigið fé í eignum sínum og vísar hún þar til íslensku krónunnar og verðtryggingarinnar.
Gott að vera í viðræðum á viðsjárverðum tímum
Þorgerður Katrín segist telja að það eitt að vera í viðræðuferli geti aukið öryggi Íslands. Svari þjóðin játandi í haust taki við eitt og hálft til tvö ár í samningaviðræðum. Útlit sé fyrir að sá sami tími verði viðsjárverður í heimsmálunum. „Bara það að vera í samningaferlinu, það út af fyrir sig eykur öryggi í víðu samhengi,“ segir hún, bæði efnahagslegt og pólitískt. Hún segir heiminn vera að færast meira inn í valdablokkir þar sem Bandaríkin, Kína, Rússland og Evrópusambandið takist á.
Efasemdarfólk hefur mestan hag af því að segja já
Þorgerður Katrín segir tvo hópa í samfélaginu hafa mestan hag af þjóðaratkvæðagreiðslunni í haust. Annars vegar er það efasemdarfólk, sem hún telur hafa mestan hag af því að fá staðreyndir á borðið í stað þess að tala út frá tómum getgátum. Hins vegar sé unga fólkið og möguleikar þess á að koma sér þaki yfir höfuðið að það búi við hagstæðara matarverð og aukið öryggi.
Þorgerður Katrín bendir á að í Brexit hafi tæplega 70 prósent fólks undir 25 ára aldri sagt nei og ekki viljað að Bretland væri úr ESB. Hún biður nú eldri kynslóðina, þau sem eru 60 ára og eldri, að íhuga að segja já „til þess að sjá hvaða þýðingu þetta hefur“, ekki síst fyrir unga fólkið.
Málið snúist um „blákalda íslenska hagsmuni á þessum tímum sem við lifum.“ Þjóðin sé kölluð að borðinu til að axla ábyrgðina með stjórnvöldum, óhrædd við að ræða kosti og galla. „Verum hugrökk og gerum það sem við getum til þess að fá staðreyndirnar á borðið.“
Hægt er að hlusta á viðtalið við Þorgerði Katrínu í heild á öllum helstu hlaðvarpsveitum.
