Þetta er dæmigert dæmi um hvernig umræðan um kynvitund fer oft fram: sterkar fullyrðingar um að málið sé leyst í vísindaheiminum, ásamt því að þeir sem efast séu að „trúa hugsanlegum tröllum“. Vandamálið er ekki að fólk leiti líffræðilegra skýringa. Vandamálið er aðferðafræðin sem notuð er til að styðja fyrirfram ákveðna niðurstöðu og síðan kynnt sem óumdeilanleg staðreynd.

Rannsóknir sem leita staðfestingar, ekki prófunar

Góð vísindi byrja á tilgátu og reyna síðan að fella hana. Margar rannsóknir á „heila-kyni“ trans fólks byrja á öfugum enda: þær gera ráð fyrir að kynvitund sé meðfædd, óbreytanleg og líffræðilega fest í heilanum á fósturstigi og leita síðan að merki sem styður það.

Algengasta slíka merkið er að heili transkvenna (karla sem skilgreina sig sem konur) sé „færður“ í átt að kvenheila. Ein af áhrifamestu rannsóknunum sem notuð er í þessu skyni er Kurth o.fl. (2022). Ég er nær fullviss um að þetta sé rannsóknin sem Kristín Elfa er að vitna í án rökstuðnings. Það hefur verið mikið vitnað til hennar í fjölmiðlum, fræðigreinum, lagalegum röksemdum og umræðu um meðferð barna. 

Nýlega birtist ítarleg gagnrýni á hana í Theory and Society eftir Colin Wright, Adam Rochussen og Samuel Stagg.

Colin Wright er með doktorsgráðu í þróunarlíffræði. Adam Rochussen er nýdoktor við Salk-stofnunina í Kaliforníu.

Samúel Stagg er taugavísindamaður og nýdoktor.

Helstu vandamálin sem þeir benda á eru einmitt þau sem einkenna þessa tegund rannsókna:

• Mjög lítið úrtak (24 í hverjum hópi). Slík úrtök gefa óstöðugar niðurstöður og einstakir útlagar geta snúið tölfræðinni.

• Veik rök fyrir notkun parametrískra prófa.

• Einhliða (one-tailed) próf eftir á, án leiðréttingar fyrir fjölda samanburða. Þegar þetta er leiðrétt hverfur tölfræðileg marktækni.

• Ekkert tillit er tekið til kynhneigðar, þó höfundarnir hafi haft gögnin. Kynhneigð er þekktur áhrifaþáttur á heilaform og samkynhneigðir karlar sýna oft ákveðin millistigseinkenni. Að sleppa þessu er að hunsa augljósan truflandi þátt.

Höfundar Kurth o.fl. svöruðu ekki beiðnum um aðgang að gögnunum. Þetta er ekki einangrað dæmi. Margar svipaðar rannsóknir nota lítil úrtök frá kynja-klíníkum, sleppa því að taka kynhneigð inn í reikninginn, velja tölfræðilegar aðferðir sem auðvelda að finna „marktækan“ mun og túlka síðan niðurstöðuna sem sönnun á meðfæddri kynvitund.

Frá tilgátu til dogma

Munurinn á vísindum og trúarjátningu liggur í því hvernig maður bregst við gagnrýni og ósamræmi. Þegar rannsóknir sem eiga að sanna meðfædda kynvitund eru gagnrýndar fyrir slæma tölfræði, vanhæfni til að stjórna truflandi þáttum eða ofurtúlkun er svarið oft ekki að bæta aðferðirnar. Svarið er að kalla efasemdir hatursorðræðu eða vanþekkingu.

Það er eðlilegt að leita líffræðilegra þátta. Það er ekki eðlilegt að lýsa ófullkomnum, umdeildum og aðferðafræðilega veikum rannsóknum sem „það sem vísindaheimurinn hefur staðfest“.

Það sem vísindin hafa sýnt er að kynjamunur í heila er raunverulegur en smár og skarast mikið; að fósturhormónar hafa áhrif á kynhneigð og sum kynbundin hegðunarmynstur; og að orsakir kynama eru líklega fjölþættar – líffræðilegar, sálfræðilegar og félagslegar.

Að krefjast þess að þessi flóknu gögn séu lesin sem einfalda, ófrávíkjanlega staðreynd um að barn sé „fætt í röngum líkama“ er ekki vísindi. Það er að nota vísindi sem skraut á fyrirfram ákveðinni niðurstöðu. Góð vísindi krefjast þess að maður sé tilbúinn að viðurkenna að gögnin séu veikari en fullyrðingarnar sem byggðar eru á þeim.

Örlítill söfnuður með stóra megafóna

Ég giska á að 1500–2000 manns á Íslandi kaupi þetta kynjarugl af alvöru. Þetta er mín getgáta.

Í landi með rúmlega 390 þúsund íbúa er þetta örlítill sértrúarsöfnuður.

Þetta er ekki barátta fyrir borgararéttindum. Transfólk býr þegar við sömu réttindi og aðrir. Þess sem krafist er núna, er að aðrir viðurkenni þeirra eigin innri tilfinningu sem sannleika, breyti máli sínu og þegi. Þetta er trúarleg krafa. Hreyfingin er uppdiktuð og handstýrð. Hún ætti að vera skilgreind sem trúfélag, ekki mannréttindahreyfing.

Trúfélag er auðvitað frjálst að starfa.

Það á hinsvegar ekki að skrifa lög og refsiráðstafanir fyrir þá sem ekki trúa.

Flestir sem láta eins og þeir falla fyrir þessu, og kinkar kollinum á vinnustaðnum, foreldrafundum eða meðal vina eru þeir sem vilja vera álitnir gott, umburðarlynt og samúðarfullt fólk.

Sama hvað.

Gagnrýni er stimpluð sem hatur. Þá verður ritskoðun að góðverki og gagnrýni að nýmóðins guðlasti. Við erum þegar komin þangað: háð vegna kynvitundar getur varðað refsingu.

Hópurinn er lítill, en hann hefur meginstraums fjölmiðlana, listamannaelítuna og hefur plantað sér sem varðhundar um stjórnkerfið.

Upplýsingaóreiða hópsins fær rými. Hún er endurtekin sem fréttir, fræðsla og stefna.

Á sama tíma sakar hópurinn aðra um það sem hann sjálfur er sekur um: upplýsingaóreiðu, þöggun og falsanir.