Sigurður Sigurðsson skrifar:

Íslensk samfélagsumræða hefur um margra mannsaldra verið einkennilega kunnugleg þeim sem hafa sökkt sér ofan í heimsbókmenntirnar. Hún hefur um aldir minnt á hið kunna ævintýri Lewis Carroll um Lísu í Undralandi, þar sem rökrétt hugsun, orsök og afleiðing fengu iðulega að víkja fyrir eins konar merkingarfræðilegri skynvillu. Í þessu Undralandi okkar, sem lengi átti sínar höfuðstöðvar í opnu rými Hádegismóa, hefur kaffið nefnilega runnið upp á við fremur en niður í bollann, verðbólga hefur verið kynnt sem náttúrulögmál fremur en afleiðing kerfislægra ákvarðana, og auðlindarentan hefur gufað upp á dularfullan hátt áður en hún náði til samfélagsins. 

En nú, á miðju ári 2026, hefur orðið breyting á. Spilaborgin er fallin, leiktjöldin hafa verið rifin niður og þjóðin stendur eftir frjáls í nýjum veruleika.

Sigurður Sigurðsson byggingaverkfræðingur.

Hvernig má það vera að samfélag, sem búið hefur við skipulega firringu og kerfisbundið ógegnsæi kynslóð eftir kynslóð, sjái allt í einu í gegnum blekkingarnar? 

Svarið liggur í eðli snúningsins sjálfs. Fréttasnúningadeild elítunnar gekk einfaldlega of langt í fimleikum sínum. Þegar fullyrt var mánuðum saman að hvers kyns tilraun til að skattleggja ofurgróða í lokuðum kerfum – hvort sem um var að ræða fjármálakerfið eða hina gjöfulu fiskimið – væri „árás á efnahagslegan stöðugleika,“ fór almenningur að nudda stírurnar úr augunum. 

Hvíta kanínan, sem í þessu samhengi hefur lengi táknað gæslumenn hins sjálfstæða peningastjórnunarkerfis og okurvaxta, missti einfaldlega heyrnina. Hún hækkaði stýrivextina alveg upp í skegg á ráðamönnum og hélt að enginn tæki eftir því að á sama tíma voru skrifaðir út kílómetralangir milliverðlagsreikningar til að ferja auðinn í aflandsskjól.

Þessari blekkingarveruleika-af-skynjun almennings varð að pólitísku afli. Brúðuleikhús hinna ímyndunarveiku, þar sem reynt var að dulkóða efnahagslega uppgjöf og kenna heimsfaröldrum eða alþjóðlegum sveiflum um innlent klíkuveldi, sprakk á endanum undan eigin þrátefli. Þjóðin sá að refsivert var að láta skattbyrðina hvíla nánast eingöngu á botninum á meðan toppurinn gat nýtt sér sérhannaðar undanþágur. 

Fólkið áttaði sig á því að hugtök eins og „aðhald“ og „fyrirhyggja“ höfðu verið tæmd af merkingu og endurvakin sem tæki til að verja forréttindi fámennrar stéttar sem naut þægilegrar innivinnu á opinberu framfæri eða í skjóli einokunar.

En björgin barst, og hún kom ekki í formi flókinna og óskiljanlegra stjórntækja, heldur með skæru ljósi áætlunargerðar, gagnsæis og skynsemi. Sú myndhverfing sem hefur lifað hæst í huga þjóðarinnar er sú þegar Kristrún Frostadóttir sté fram, líkt og á hvítum hesti, vopnuð töfrasprota vandaðrar hagfræði og norrænnar velferðarhugsunar. Hún mætti í ræðustól þingsins, ekki af vanstillingu heldur af þeirri yfirvegun sem fylgir því að hafa raunverulegt plan. 

Með því einu að benda á augljósar staðreyndir – að ríkið geti ekki stækkað endalaust í þágu fárra og að auðlindir eigi að nýtast heildinni – splundraði hún leiktjöldum firringarinnar. Það þurfti ekki þýskt stál eða gamlar byrlunarsögur til; það dugði að hleypa ljósi dagsins inn í bakherbergin.

Viðbrögð samfélagsins urðu stórkostleg. Þegar fólkið áttaði sig á því að blekkingartjöldin voru úr pappír, hófust hátíðahöld sem ætla aldrei að linna. Þetta er ekki stundarbrjálæði heldur langvinn gleði yfir því að hafa endurheimt samfélagssáttmálann. Mánuðum saman hefur söngurinn dunað um torg og stræti, og veisluhöldin teygja sig langt inn í framtíðina. Þjóðin fagnar því að mikilvægir innviðir eru ekki lengur gíslar pólitísks brasks, heldur standa sem tignarleg tákn um það hvað samfélag getur gert þegar það vinnur saman á jafnréttisgrundvelli. Þetta er frelsun undan aldalangri undirgefni; frelsun sem lýsir sér í því að fólkið þarf ekki lengur að spyrja elítuna um leyfi til að lifa af.

En hvað varð um hina skuggalegu herra brúðuleikhússins? Hvað varð um alla litlu, spilltu svörtu svindlarana, hrekkjusvínin og þjófana sem höfðu nærst á því að halda samfélaginu í varanlegri spennu? Jú, örlög þeirra urðu nákvæmlega eins og við mátti búast í ævintýrunum. Þeir laumuðust í burtu í skjóli nætur. Þegar þeir sáu að frjáls og upplýst þjóð vildi ekki hafa þá í kringum sig lengur, og að enginn trúði lengur dulkóðuðu hræðsluboðunum um efnahagslegt bakslag, sneru þeir burt og forðuðu sér.

Þeir flúðu til sinna heitu aflandsskjóla, á eyjar þar sem engin norræn gegnsæiskrafa nær til þeirra, og þar sem þeir geta ótruflaðir dvalið í sínum eigin öfuga veruleika. Þar sitja þeir nú, einmana og lokaðir inni í sinni eigin merkingarfræðilegu þeytivindu, og sleikja sár sín. Þeir hafa nóg á milli handanna, ef marka má þá milljarðatugi sem þeir sviku af fólkinu og undan skatti og tollum í gegnum tíðina, og geta þess vegna étið sítt aflandsfé í rólegheitum. En peningarnir veita þeim enga fróun lengur, því þeir vita að þeir hafa misst það dýrmætasta: valdið yfir íslenskri orðræðu og getuna til að blekkja heila þjóð.

Við sem eftir stöndum á Íslandi horfum nú fram á nýja tíma með bjartsýni. Lýðræðislegur þroski okkar hefur verið staðfestur, og framundan eru mikilvæg skref, svo sem ákvörðun um áframhaldandi viðræður og tengingu við alþjóðlegt regluverk sem tryggir að leiktjöldin verði aldrei reist aftur. Undralandinu hefur verið lokað. Við höfum áttað okkur á því að til þess að byggja upp réttlátt samfélag þurfum við hvorki á hvítum hérum né feitum svínum að halda sem skrifa út falska reikninga í skugganum. Við þurfum bara gagnsæi, jöfnuð og hugrekki til að horfast í augu við staðreyndirnar. Og kaffið? Það rennur loksins í rétta átt – niður í bollann, og beint til fólksins sem á það skilið.