Egill Almar Ágústsson hagfræðingur segir íslenska hagkerfið ekki laða að sér næga erlenda fjárfestingu og of fá hálaunastörf verða til – Frosti Logason segir vöxt hugverkaiðnaðarins sýna að Ísland geti sótt fram án ESB-aðildar og evru.
Egill Almar Ágústsson segir skort á erlendri fjárfestingu og sáralítinn hagvöxt á mann vera eitt stærsta vandamál íslenska hagkerfisins. Ísland þurfi að skapa umhverfi þar sem alþjóðleg fyrirtæki og fjárfestar líti á landið sem raunhæfan kost og fleiri vel launuð störf verði til.
Þetta kom fram í viðtali Frosta Logasonar við Egil í Spjallinu, þar sem þeir tókust meðal annars á um erlent fjármagn, stöðu hugverkaiðnaðarins, íslensku krónuna og hvort aðild að Evrópusambandinu sé forsenda aukins hagvaxtar.
Egill hefur búið og starfað víða erlendis og er nú búsettur í Palo Alto í Kaliforníu, í hjarta Sílikondalsins. Hann segir muninn á fjárfestingarumhverfinu þar og á Íslandi áberandi.
„Þar er endalaust af fjárfestingu að koma alls staðar að úr heiminum. Þetta er bara mekka fjárfestinga, miðjan í Silicon Valley. Svo hugsar maður til Íslands og sér að það er ekki erlend fjárfesting að koma til Íslands,“ sagði Egill.
Hann tók fram að einhver erlend fjárfesting væri vissulega til staðar hér á landi en hún væri hlutfallslega minni en í sambærilegum ríkjum.
Vill sjá skýra stefnu um hálaunastörf
Egill telur að Ísland eigi mikið sóknarfæri í þeirri umbreytingu sem nú á sér stað með örum vexti gervigreindar og annarra þekkingargreina. Slík fyrirtæki skapi mestu verðmætin og best launuðu störfin í alþjóðahagkerfinu.
Að hans mati hafi hins vegar ekki verið mótuð nægilega skýr atvinnustefna eftir bankahrunið sem snerist sérstaklega um fjölgun hálaunastarfa.
Frosti mótmælti því að Ísland hefði setið auðum höndum. Hann benti á að hugverkaiðnaðurinn hefði vaxið gríðarlega og væri þegar orðinn stærri útflutningsstoð en sjávarútvegurinn. Spár gerðu jafnframt ráð fyrir að hann gæti orðið stærsta útflutningsgrein landsins fyrir árið 2030.
Egill tók undir mikilvægi þess vaxtar en sagði íslensk fyrirtæki engu að síður fá minni erlenda fjárfestingu en sambærileg fyrirtæki í öðrum ríkjum.
„Við þurfum að hugsa um það allan daginn hvernig við búum til hálaunastörf og hvernig við búum til umhverfi þar sem hægt er að sannfæra fyrirtæki um að það sé gagnlegt að koma til Íslands,“ sagði hann.
Markmiðið ætti að vera að erlendir fjárfestar litu á Ísland sem raunhæfan fjárfestingarkost, hvort sem einstakar viðræður skiluðu samningi eða ekki.
Frosti benti á CCP
Frosti spurði hver hin raunverulega hindrun væri. Þegar íslensk nýsköpunarfyrirtæki hygðust sækja á alþjóðamarkað væri starfsemin hvort sem er oft gerð upp í erlendum gjaldmiðlum.
Hann nefndi sérstaklega reynslu Hilmars Veigars Péturssonar, stofnanda CCP sem í dag heitir Fenris, sem hefði laðað gríðarlegt erlent fjármagn að fyrirtækjum sínum þrátt fyrir að höfuðstöðvar og hundruð starfsmanna væru á Íslandi og laun greidd í krónum.
Egill viðurkenndi að öflugir frumkvöðlar gætu sannfært erlenda fjárfesta, en sagði vandann liggja í sjálfu umhverfinu. Fjárfestar í Kaliforníu væru nálægt fyrirtækjunum, sérhæfðir á sínu sviði og tilbúnir að fjárfesta fyrr og fyrir hærri fjárhæðir.
Íslensk fyrirtæki þyrftu hins vegar oft að byrja á smærri innlendum fjárfestum áður en þau gætu leitað út fyrir landsteinana.
Egill telur einnig skipta máli að Ísland falli formlega undir fjárfestingarstefnu stórra erlendra sjóða. Margir þeirra afmarki starfsemi sína við tiltekin markaðssvæði, svo sem Bandaríkin, Evrópusambandið, Bretland, Singapúr, Dúbaí og Ísrael.
Segir hagvöxt á mann aðeins 3,4 prósent
Egill vísaði til samantektar sinnar á vefsíðunni Hagvöxtur.is og fullyrti að hagvöxtur á mann á Íslandi hefði verið mun minni en í Evrópu og Bandaríkjunum undanfarinn áratug.
Samkvæmt tölunum sem hann lagði fram hefði verg landsframleiðsla á mann aðeins aukist um 3,4 prósent á Íslandi á tímabilinu. Samsvarandi vöxtur hefði verið um 12 prósent í Evrópu og 18 prósent í Bandaríkjunum.
„Ísland er undir. Ísland er virkilega mikið undir,“ sagði Egill.
Hann sagði Íslendinga oft draga þá ályktun af Draghi-skýrslunni að Evrópa væri í stöðnun en horfa fram hjá því að íslenska hagkerfið hefði vaxið enn hægar.
„Við höldum að við séum eins og Ameríka. Ameríka óx miklu hraðar en við.“
Frosti sagðist vilja greina tölurnar betur en benti á að Íslandi hefði gengið betur en Evrópu á ýmsum öðrum mælikvörðum.
Telur ESB-viðræður beina athyglinni frá brýnni verkefnum
Frosti sagði að atvinnustefna stjórnvalda fæli í sér ýmsar raunhæfar leiðir til aukins hagvaxtar án þess að þar væri gert ráð fyrir inngöngu í Evrópusambandið.
Hann gagnrýndi jafnframt að stjórnvöld beindu nú tíma, fjármagni og kröftum stjórnkerfisins að mögulegum aðildarviðræðum þegar hvorki Alþingi, atvinnulífið né verkalýðshreyfingin hefðu lýst yfir meirihlutastuðningi við inngöngu.
Hætta væri á að nokkur ár færu í viðræður sem skiluðu samningi sem yrði síðan hafnað af þjóðinni. Tímanum væri betur varið í atvinnustefnu, nýsköpun, hagræðingu í opinbera kerfinu og aðgerðir gegn verðbólgu.
Frosti benti einnig á fjölgun opinberra starfa og sagði níu af hverjum tíu nýjum ráðningum á síðasta ári hafa verið hjá hinu opinbera.
Egill sagði þá tölu einmitt styðja mál sitt.
„Ef efnahagurinn er ekki að vaxa, hvar eru þá ráðningarnar? Einkageirinn er ekki að búa til ný störf. Það var það sem þú varst að segja,“ sagði hann.
Að hans mati væri grundvallarvandamálið að hagvöxtur hefði að mestu fylgt fólksfjölgun. Lítil sem engin aukning hefði því orðið á mann.
„Hvernig stendur þetta undir því að vera ríkasta land í heimi – að búa til láglaunastörf? Hvaðan eiga hálaunastörfin að koma?“
Deildu um lærdóminn frá Póllandi
Egill nefndi Pólland sem dæmi um ríki sem hefði opnað hagkerfi sitt, laðað að erlenda fjárfestingu og vaxið gríðarlega eftir fall kommúnismans.
Frosti benti þá á að Pólverjar hefðu ekki tekið upp evru heldur héldu sínum eigin gjaldmiðli, zloty. Pólland væri því dæmi um ríki sem hefði notið mikils hagvaxtar eftir inngöngu á innri markað Evrópu án þess að afnema eigin mynt.
Ísland hefði þegar aðgang að sama innri markaði og fjórfrelsinu í gegnum EES-samninginn.
„Það er engin evra inni í þessari breytu,“ sagði Frosti.
Egill svaraði að pólska hagkerfið og gjaldmiðillinn væru margfalt stærri en íslenska krónan. Vandamál Íslands snerist meðal annars um smæð lánamarkaðarins, takmarkað framboð lánsfjár og þá áhættu sem erlendir fjárfestar tengdu við krónuna.
Frosti sagði stærð Íslands hins vegar ekki breytast við aðild að Evrópusambandinu.
„Þetta féll eiginlega allt um sjálft sig þegar þú fórst að tala um Pólland. Við þurfum ekki evru til að verða Pólland,“ sagði Frosti.
Egill hafnaði því og sagði að Ísland gæti ekki boðið fjárfestum sama stöðugleika og stærri hagkerfi með eigin gjaldmiðil. Hann gekk svo langt að segja að jafnvel upptaka pólska zlotysins væri betri kostur en áframhaldandi notkun íslensku krónunnar.
„Við erum ekki Pólland,“ sagði Egill. „Ef við fengjum að taka upp pólska zlotyið væri það líka betra.“
