Í fréttaskýringaþættinum Þetta helst í dag er sjónum beint að forsenduákvæði kjarasamninga og verðbólguþróun hér á landi. Á fimmtudaginn kemur í ljós hvort forsenduákvæði kjarasamninga haldi en þá birtir Hagstofan verðbólgutölur fyrir ágúst.
Verðbólga á breiðum grunni
Verðbólga hefur verið yfir fimm prósentum það sem af er ári og mældist 5,3 prósent í júlí. Samkvæmt nýbirtri spá Seðlabankans er talið að hún aukist enn frekar á næstu mánuðum og því allar líkur á að hún verði yfir 4,7 prósentum – sem virkjar forsenduákvæði kjarasamninga og opnar heimild til að segja upp samningunum ef ekki næst að semja um viðbragð við forsendubresti.
Bergþóra Baldursdóttir, hagfræðingur hjá Íslandsbanka, segir að verðbólgan sé á nokkuð breiðum grunni. „Áhrifin af átökunum í Mið-Austurlöndum, þar sem eldsneytisverð er búið að vera að hækka undanfarna mánuði, hefur auðvitað haft áhrif, en þótt við myndum taka það út fyrir sviga er ég ekki viss um að við myndum ná þessu marki að vera undir þessu viðmiði,“ segir hún.
Hún segir verðbólguna að mestu vera innlenda og nefnir sérstaklega húsnæðisliðinn í því samhengi og verðbólgu sem tengist ýmissi þjónustu. „Stjórnvöld, bæði ríki og sveitarfélög, hafa verið með hækkanir á gjaldskrám meðal annars, alls konar hækkanir sem við erum að sjá á næstu mánuðum, til dæmis eru háskólagjöld að hækka, komur í heilsugæslu og svo núna nýjasta nýtt hjá Reykjavíkurborg er að hækka verð á mat til eldri borgara,“ segir Bergþóra.
„Þetta hefur allt áhrif á verðbólgumælingar og verðbólguna og er meðal annars ástæðan fyrir því að við erum með þráláta verðbólgu. Hún er, eins og ég segi, á svolítið breiðum grunni.“
Snúin staða þegar kemur að aðgerðum
Í vor hófst formlegt þríhliða samtal ríkisins, ASÍ og SA með það að markmiði að forsendur kjarasamninga haldi og skipaður var stýrihópur sem lýkur störfum í byrjun næsta mánaðar. Margt hefur breyst frá því að skrifað var undir kjarasamninga 2024.
„Þá var mikil spenna í hagkerfinu, lítið atvinnuleysi og vinnumarkaðurinn mjög spenntur. Núna er staðan allt önnur. Við erum að sjá að hagkerfið er að kólna, við erum með meira atvinnuleysi, laun eru farin að hækka aðeins hægar og svo sjáum við að fasteignamarkaðurinn er orðinn talsvert rólegri. Það hefur dregið úr vextinum í einkaneyslunni, við erum með kalt hagkerfi en þráláta verðbólgu þannig að við erum í svolítið snúinni stöðu hvað þetta varðar,“ segir Bergþóra.
„Núna þurfa aðilar sem koma að þessum samningum að setjast saman og reyna að finna lausn á þessu máli, hvað við gerum varðandi þetta með kalt hagkerfi en samt þráláta verðbólgu og þar af leiðandi hærri vexti en við hefðum viljað. Stóra verkefnið er þá að finna út úr því hvernig er hægt að koma til móts við alla án þess að fara í verðbólguhvetjandi aðgerðir.“
Bergþóra segir að í raun sé stutt eftir af gildistíma kjarasamninganna. „Það er tæplega eitt og hálft ár og það er svona ein samningsbundin launahækkun eftir og einhverjir svona taxtaaukar líka. Ég velti því bara fyrir mér hvað verður gert, hvort einhverju verður hnikrað til, einhverjar breytingar gerðar á samningum varðandi næstu samningshækkun sem er þá um áramótin,“ og bendir á að það gæti þá orðið meiri hækkun en samið var um í byrjun.
„Ég held að besta lausnin væri bara að vinnumarkaðurinn og atvinnulífið myndu komast að samkomulagi um þá einhverjar breytingar á samningnum sjálfum eða bara vera sammála um það að við erum í erfiðri stöðu núna og við skulum bara leyfa þessum samningum að gilda.“
Spyr hvort frekar hefði átt að líta til kaupmáttar
Þá spyr Bergþóra hvort frekar hefði átt að horfa til kaupmáttar en verðbólgu við gerð forsenduákvæða. „Auðvitað viljum við að kaupmáttur launafólks í landinu haldist og hann hefur alveg gert það í gegnum þessa samninga. Það má ekki gleymast. Kaupmáttur launa er að vaxa, hann er að vaxa miklu hægar, en launin okkar eru ekki að rýrna enn sem komið er.“
Þá spyr hún hvort æskilegra hefði verið að tengja forsenduákvæði við kaupmátt frekar en verðbólgu, sem ytri aðstæður hafa áhrif á, „og alls konar aðstæður sem við höfum litla stjórn á þótt ég ætli nú að segja að við höfum stjórn á langstærstum hluta verðbólgunnar eins og hún er í dag, en hvort það hefði kannski frekar átt að tengja þetta forsenduákvæði við kaupmáttinn til dæmis, eða einhvern þannig mælikvarða,“ segir hún.
Nánar er rætt við Bergþóru Baldursdóttur og Sigurð Pétursson sagnfræðing um þessi mál í Þetta helst í dag.
