Sigríður Andersen, þingflokksformaður Miðflokksins, gerði mögulegar aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið að umtalsefni í óundirbúnum fyrirspurnum á Alþingi í dag.
Fyrirspurn hennar til Jóhanns Páls Jóhannssonar, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, snerist ekki um aðildina sjálfa heldur hvað ætti að liggja fyrir áður en þjóðin gengur til atkvæða um hvort hefja eigi aðildarviðræður að nýju.
Tilefnið var nefndarálit meiri hluta utanríkismálanefndar um þingsályktunartillögu ríkisstjórnarinnar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna Íslands við Evrópusambandið. Í álitinu leggur meiri hlutinn til að spurningin verði: „Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“
Vísaði í nefndarálitið
Í nefndarálitinu er fjallað sérstaklega um stöðu Íslands í loftslags- og orkumálum. Þar segir að Ísland hafi sérstakra hagsmuna að gæta vegna ETS-kerfisins, einkum þegar kemur að millilandaflugi. Þá er lögð áhersla á að tryggja þurfi að ETS-kerfið hafi ekki neikvæð áhrif á tíðni flugsamgangna til og frá Íslandi.
Sigríður sagðist taka undir að verja þyrfti sérstöðu Íslands. Hún sagði hins vegar að vandinn væri ekki fræðilegur eða fjarlægur. Að hennar mati hefði ETS-kerfið þegar haft áhrif á flug til og frá landinu og lagt þunga byrði á íslensk fyrirtæki og almenning.
„Það liggur hins vegar fyrir að ETS-kerfið hefur haft áhrif á tíðni samgangna til og frá Íslandi og hefur meðal annars haft það í för með sér að flugfélag hér hefur orðið gjaldþrota, meðal annars vegna þungrar byrðar sem þetta kerfi hefur lagt á íslensk fyrirtæki og íslenskan almenning,“ sagði Sigríður.
Kjarni málsins, að mati Sigríðar, er að kjósendur eigi að fá að vita fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu hvaða kröfur Ísland ætlar að gera í viðræðum við ESB, ekki eftir að þjóðin hefur þegar sagt já við því að hefja þær.
Sérlausnir í EES ekki sjálfgefnar
Sigríður vísaði einnig til samningsramma Evrópusambandsins frá árinu 2010. Þar komi fram að ákvæði EES-samningsins sem víkja frá regluverki ESB geti ekki talist fordæmisgefandi í aðildarviðræðum. Í samningsramma ESB frá 2010 segir að ákvæði EES-samningsins sem víki frá regluverki sambandsins geti ekki talist fordæmisgefandi í aðildarviðræðum.
Með öðrum orðum telur Sigríður ekki hægt að ganga út frá því að sérlausnir eða aðlaganir sem Ísland hefur fengið í gegnum EES, þar á meðal í orku- og loftslagsmálum, haldi sjálfkrafa gildi sínu ef Ísland færi í aðildarviðræður.
Hún spurði ráðherra því hvort hann myndi beita sér fyrir því að samningsmarkmið Íslands í þessum málum yrðu kynnt þjóðinni áður en kosið verður um viðræður.
„Mun hann beita sér fyrir því að þau samningsmarkmið verði kynnt þjóðinni áður en til þjóðaratkvæðagreiðslu kemur, en ekki eftir hana, þannig að íslenskur almenningur geti áttað sig á því hvar línan er dregin í sandinn?“ spurði Sigríður.
Segir orkufullveldið skýrt
Jóhann Páll svaraði því til að ríkisstjórnin myndi áfram beita sér fyrir orkufullveldi Íslands og því að Ísland hefði forræði yfir eigin orkuauðlindum.
Hann sagði Ísland þegar vera aðila að orkutilskipunum Evrópusambandsins í gegnum EES-samninginn, sem hefðu haft áhrif á íslenskan orkumarkað. Það breytti ekki því að skilyrði stjórnvalda væru skýr þegar kæmi að yfirráðum Íslands yfir eigin orkuauðlindum.
Jóhann Páll sagði stjórnvöld jafnframt reka öfluga hagsmunagæslu vegna ETS-kerfisins. Hún væri á forræði utanríkisráðuneytisins og snerist um að finna framtíðarlausn fyrir Ísland vegna sérstöðu landsins í flugi og samkeppnishæfni tengiflugs.
„Það þjónar engum loftslagsmarkmiðum að eyðileggja hana,“ sagði Jóhann Páll um samkeppnishæfni tengiflugsins.
Hann sagði mögulegar aðildarviðræður ekki breyta þeirri hagsmunagæslu. Ísland myndi berjast fyrir þessum hagsmunum hvort sem það væri á vettvangi EES-samstarfsins eða í hugsanlegum viðræðum við Evrópusambandið.
Spurði um kostnað við ESR
Í framhaldsspurningu sinni sneri Sigríður sér að samfélagslosunarkerfinu, svokölluðu ESR. Hún sagði slíka löggjöf ekki hafa verið fellda undir gildissvið EES-samningsins með sama hætti og ETS, en að ráðherra hefði engu að síður kynnt upptöku þess kerfis hér á landi.
Í nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar er einmitt rakið að ETS hafi verið hluti EES-samningsins frá árinu 2008 en að öðru máli gegni um löggjöf sem varðar samfélagslosun og losun frá landnotkun, sem hafi verið talin falla utan gildissviðs EES. Þar kemur jafnframt fram að Ísland og Noregur hafi samið við ESB árið 2019 um að taka þær gerðir upp í bókun 31 við EES-samninginn.
Sigríður spurði hvort Jóhann Páll teldi líklegt að Ísland næði markmiðum um 50 til 55 prósenta samdrátt í losun og hver kostnaðurinn yrði ef markmiðin næðust ekki.
„Telur hann líklegt að við náum þessum markmiðum sem ráðherrann hefur sett Ísland inn í, þ.e. um 50 til 55 prósenta samdrátt í losun? Og hver yrði kostnaður Íslands við þetta kerfi, sérstaklega ef við næðum ekki þessum markmiðum?“ spurði Sigríður.
Veltur á árangri í losunarsamdrætti
Jóhann Páll svaraði því til að Ísland hefði þegar undirgengist skuldbindingar vegna ESR. Það hefði verið samþykkt á Alþingi, meðal annars með stuðningi þingmanna Miðflokksins.
Hann sagði kostnaðinn ráðast af því hversu miklum árangri Ísland næði í að draga úr losun.
„Varðandi kostnaðinn þá auðvitað veltur það á því hversu miklum samdrætti í losun við náum,“ sagði Jóhann Páll.
Ráðherra lauk svari sínu á því að vara við því sem hann kallaði uppgjöf fyrir fram gagnvart Evrópusambandinu. Hann sagði Íslendinga eiga að ganga stoltir til mögulegra viðræðna og ekki gefa sér að Ísland kæmist hvorki lönd né strönd.
„Við erum ekki að fara með í aðra þjóðaratkvæðagreiðslu vonlausan samning við Evrópusambandið sem stjórnarflokkarnir standa ekki með,“ sagði Jóhann Páll.
