Helga Dögg Sverrisdóttir, fyrrverandi kennari við Síðuskóla á Akureyri, segir að opinber gagnrýni hennar á kynvitundarfræðslu í grunnskólum hafi orðið upphafið að langvarandi átökum við skólastjórnendur og samstarfsfólk. Hún lýsir félagslegri einangrun, breytingum á starfsskyldum og veikindum sem urðu til þess að hún sneri ekki aftur til kennslu. Nútíminn hefur undir höndum bréf frá lögmanni hennar, dagsett í apríl 2023, þar sem varað er við því að framganga stjórnenda sé farin að bera keim af einelti.
Helga Dögg Sverrisdóttir var gestur Frosta Logasonar í Spjallinu á Brotkast þar sem hún ræddi starfslok sín í Síðuskóla á Akureyri og þann ágreining sem hún segir hafa komið upp í kjölfar opinberra skrifa sinna um kynvitundarmál og fræðslu barna.
Helga telur að skoðanir hennar hafi haft afgerandi áhrif á stöðu hennar innan skólans og að hún hafi að lokum ekki átt annan raunhæfan kost en að hverfa frá starfinu.
Í viðtalinu lýsir hún atburðarás sem hófst vorið 2023 en hafði að hennar sögn langvarandi áhrif á starfsumhverfi hennar, heilsu og líðan.
Skrifaði gagnrýna grein um kynvitundarfræðslu
Þann 14. apríl 2023 birtist grein eftir Helgu Dögg í Morgunblaðinu þar sem hún gagnrýndi aðkomu Samtakanna ’78 að skólastarfi og þær hugmyndir um kyn og kynvitund sem hún taldi samtökin standa fyrir.
Helga hefur meðal annars gagnrýnt þá nálgun að kyn sé félagslegt fyrirbæri fremur en líffræðilegt og að börn sem upplifa sig í röngum líkama eigi að fá staðfestingu á þeirri upplifun án þess að aðrar skýringar séu kannaðar.
Þótt skoðanir hennar kunni að vera umdeildar, telur Helga sig hafa verið að taka þátt í lögmætri þjóðfélagsumræðu um menntun og velferð barna. Viðbrögðin létu ekki á sér standa.
Helga segir að samstarfsfólk hennar hafi meðal annars látið taka af sér hópmynd með regnboga- og transfánum í kjölfar greinarinnar sem þau birtu opinberlega á facebook með orðsendingu sem beint var gegn henni. Hún upplifði myndbirtinguna sem opinbera afstöðu gegn sinni persónu og segir andrúmsloftið á vinnustaðnum hafa breyst. Sérstaklega hafi verið óheppilegt að trúnaðarmaður kennara hafi tekið þátt í þeim gjörningi sem gerði það útilokað fyrir Helgu að leita til hans.
Segist hafa verið beðin um að undirrita skjal sem takmarkaði tjáningarfrelsi hennar
Helga Dögg var boðuð á fund skólastjóra Síðuskóla, Ólafar Ingu Andrésdóttur, og mannauðsstjóra Akureyrarbæjar 24. apríl 2023. Lögmaður hennar, Eva Hauksdóttir, kom einnig að málinu.
Helga segir að á fundinum hafi henni verið lagt fram skjal til undirritunar sem hefði meðal annars takmarkað rétt hennar til að tjá sig opinberlega um kynvitundarmál, jafnvel utan vinnutíma.
Hún kveðst hafa neitað að undirrita skjalið og yfirgefið skrifstofu skólastjóra án þess að taka það með sér.
Nútíminn hefur ekki afrit af skjalinu og hefur því ekki getað staðfest nákvæmt orðalag þess eða umfang þeirra takmarkana sem Helga lýsir.
Hins vegar liggur fyrir bréf sem lögmaður hennar sendi skólastjóranum strax daginn eftir fundinn. Þar er staðfest að alvarlegur ágreiningur var um afskipti stjórnenda af opinberri tjáningu Helgu.
Lögmaður varaði við einelti strax árið 2023
Nútíminn hefur undir höndum bréf sem Eva Hauksdóttir lögmaður sendi Ólöfu Ingu Andrésdóttur, skólastjóra Síðuskóla, 25. apríl 2023, daginn eftir að Helga Dögg var boðuð í svokallað leiðbeinandi samtal.
Í bréfinu eru gerðar alvarlegar athugasemdir við framgöngu skólastjórnenda og bent á að þetta sé í fjórða sinn sem Helga Dögg sé kölluð á fund skólastjóra vegna skoðana sem taldar séu geta farið fyrir brjóstið á einhverjum.
Eva bendir á að opinberir starfsmenn njóti stjórnarskrárvarins tjáningarfrelsis og að þeir hafi rétt til að tjá sig um umdeild samfélagsmál.
Í bréfinu er meðal annars mótmælt þeirri afstöðu stjórnenda að skrif Helgu geri lítið úr börnum og unglingum sem upplifa kynáttunarvanda. Lögmaðurinn segir greinina fela í sér gagnrýni á hugmyndafræði og stefnumótun, en ekki árásir á transfólk.
Þá er sérstaklega mótmælt tilmælum skólastjórnenda um að Helga tjái ekki viðhorf sín um þessi mál í kennslustundum. Lögmaðurinn segir Helgu aldrei hafa rætt kynvitund eða kynferði við nemendur sína og að stjórnendur hafi ekki sýnt fram á tilefni til slíkra tilmæla.
Eva gengur enn lengra og varar við því að endurtekin afskipti stjórnenda geti talist einelti.
„Þegar sami starfsmaður verður ítrekað fyrir áreitni af hálfu yfirmanna vegna tjáningar sem hvorki felur í sér ærumeiðingar né hvatningu til ólöglegrar eða siðferðislega ámælisverðrar háttsemi, þá er það farið að bera keim af einelti á vinnustað,“ segir í bréfinu.
Lögmaðurinn vísar auk þess til reglugerðar um aðgerðir gegn einelti á vinnustöðum og tekur fram að Helga Dögg muni leita réttar síns verði hún aftur fyrir áreitni af hálfu stjórnenda vegna skoðana sinna.
Í bréfinu kemur einnig fram að skólinn hafi gert aðgerðaáætlun vegna greinar Helgu Daggar. Lögmaðurinn leggur til að skólastjóri sýni henni stuðning og geri starfsfólki ljóst að það sé ekki hlutverk skólans að takmarka tjáningarfrelsi starfsmanna sinna.
Þá kemur fram að foreldrar hafi einnig haft samband við skólann og lýst ánægju með grein Helgu, samkvæmt upplýsingum sem lögmaðurinn kveðst hafa fengið staðfestar.
Helga afþakkaði einnig samtal við kennsluráðgjafa og óskaði ekki eftir frekari leiðbeiningum um hvernig hún ætti að hugsa eða haga orðum sínum.
Bréfið sýnir að ágreiningurinn um tjáningarfrelsi Helgu Daggar og framgöngu stjórnenda var kominn í formlegan farveg þegar í apríl 2023, löngu áður en hún fór í veikindaleyfi og lét síðar af störfum.
Segir transfána hafa verið komið fyrir á vinnustaðnum
Helga lýsir því í viðtalinu að samskipti við hluta samstarfsfólks hafi orðið sífellt erfiðari eftir að ágreiningurinn hófst.
Hún segir meðal annars að transfánar í tugavís hafi verið settir á borð á kennarastofu og að fána hafi verið komið fyrir á hurð kennslustofu hennar.
Hún upplifði þetta sem hluta af andúð gagnvart sér vegna skoðana sinna.
Helga lýsir einnig því sem hún telur hafa verið áreitni af hálfu nemenda og segir að stuðningur við hana innan skólans hafi verið ófullnægjandi.
Þetta er hennar frásögn af aðstæðum á vinnustaðnum. Afstaða þeirra starfsmanna og stjórnenda sem hún gagnrýnir liggur ekki fyrir í viðtalinu.
Var færð úr dönskukennslu
Helga segir að síðar hafi orðið breytingar á starfsskyldum hennar þegar henni var gert að hætta að sinna dönskukennslu, sem hafði verið hluti af starfi hennar við skólann.
Að hennar sögn stóð henni til boða að sinna öðrum verkefnum, meðal annars á bókasafni eða í sérkennslu og stuðningsstarfi. Hún valdi síðarnefnda kostinn.
Helga telur að breytingarnar verði að skoðast í samhengi við þann ágreining sem hafði skapast vegna opinberra skoðana hennar.
Hún segir að kennari sem tók við dönskukennslunni hafi áður kallað eftir því á Facebook að henni yrði sagt upp störfum.
Ekki liggur fyrir sjálfstæð staðfesting á þeirri fullyrðingu eða skýring skólastjórnenda á breytingunum.
Fór í veikindaleyfi og sneri ekki aftur
Að sögn Helgu höfðu átökin veruleg áhrif á líkamlega og andlega heilsu hennar.
Hún lýsir langvarandi streitu og vanlíðan sem ágerðust eftir því sem leið á starfstímann.
Í mars 2024 fór hún í veikindaleyfi. Síðar dvaldi hún í fjórar vikur á Heilsustofnun Náttúrulækningafélags Íslands í Hveragerði.
Helga segir að henni hafi verið ráðlagt að snúa ekki aftur í það starfsumhverfi sem hún lýsti og að hún hafi að lokum ekki treyst sér til að hefja störf að nýju.
Ráðningarsambandi hennar við Akureyrarbæ lauk þann 1. október síðastliðinn.
Hún telur að það sem gerðist í Síðuskóla hafi í reynd hrakið hana úr kennarastarfinu, þótt ekki hafi verið um formlega uppsögn af hálfu skólans að ræða.
Gagnrýnir Kennarasamband Íslands
Helga Dögg er einnig gagnrýnin á Kennarasamband Íslands og telur sambandið ekki hafa staðið nægilega vörð um rétt hennar til tjáningarfrelsis.
Hún gagnrýnir meðal annars tengsl og samstarf kennarasamtaka við Samtökin ’78 og telur að kennarar sem hafi aðrar skoðanir á kynvitundarmálum geti átt erfitt með að njóta stuðnings.
Helga segir að mál hennar snúist ekki eingöngu um eigin starfsferil heldur einnig um grundvallarspurningu um rétt kennara til að taka þátt í opinberri umræðu án þess að það hafi áhrif á stöðu þeirra í starfi.
Segist aldrei hafa boðað skoðanir sínar í kennslu
Í viðtalinu hafnar Helga því að hún hafi reynt að innræta nemendum persónulegar skoðanir sínar um kynvitund.
Hún segir að hún geri skýran greinarmun á opinberri þátttöku sinni í samfélagsumræðu og skyldum sínum sem kennari.
Hún kveðst myndu virða óskir nemenda um ávarp og fornöfn, þótt hún kunni að hafa aðrar skoðanir á hugmyndafræðilegum forsendum kynvitundarfræðslu.
Þessi afstaða kemur einnig fram í bréfi Evu Hauksdóttur frá apríl 2023, þar sem því er hafnað að Helga hafi rætt þessi mál við nemendur eða gert lítið úr þeim.
Ætlar ekki að hætta að tjá sig
Þrátt fyrir erfiða reynslu segist Helga Dögg ekki ætla að láta af þátttöku í opinberri umræðu.
Hún telur mikilvægt að kennarar og aðrir opinberir starfsmenn geti gagnrýnt stefnumál og hugmyndafræði án þess að óttast afleiðingar fyrir atvinnu sína.
Að hennar mati sýnir reynsla hennar hversu erfitt geti verið að standa á skoðunum sem ganga gegn ríkjandi viðhorfum innan tiltekins starfsumhverfis.
Mál Helgu Daggar vekur þannig spurningar um mörk tjáningarfrelsis opinberra starfsmanna, ábyrgð stjórnenda á starfsumhverfi og hvernig bregðast eigi við ágreiningi um umdeild samfélagsmál innan skóla.
Nútíminn hefur óskað eftir viðbrögðum frá skólastjóra Síðuskóla og Akureyrarbæ vegna frásagnar Helgu Daggar, fundarins í apríl 2023 og þeirra gagna sem vísað er til í bréfi lögmanns hennar. Svör höfðu ekki borist þegar fréttin var unnin. Verður greint frá viðbrögðum þeirra þegar þau berast.
Hér fyrir neðan má sjá brot úr viðtali Frosta Logasonar við Helgu Dögg á Brotkast.is.
