Sigurður Sigurðsson skrifar:

Þegar dregin er upp mynd af spillingu og klíkuveldi í alþjóðlegu samhengi, sjá flestir fyrir sér myrk bakherbergi, leynileg fundarhöld í neðanjarðarbyrgjum eða dulkóðuð skilaboð milli mafíuforingja. Á Íslandi er þessu öðruvísi farið. Hér á landi þurfa undirheimar valdsins ekki að fela sig. Þeir starfa ekki í skjóli nætur, heldur í miðju dagsbirtunnar, umluktir menningarlegum hefðum sem almenningur tekur þátt í á hverjum degi. Hinn séríslenski undirheimavettvangur er ekki hliðarveruleiki; hann er samfélagsvefurinn sjálfur. Hann er matreiddur með hangikjöti, ræddur í sundi, dreginn í dilka á þorrablótum og innsiglaður á hestbaki.

Vandinn við íslenska spillingu er hversu kunnugleg, nánast notaleg, hún er í útliti. Hún klæðist ekki spillingarstimpli alþjóðlegra stofnana, heldur nýtir hún fámennið og samfélagsgerðina sem fullkomna smurolíu fyrir skipulagða hagsmunavernd. Það sem erlendir fræðimenn kalla „vinalýðræði“ (*cronyism*) eða ættbálkastjórnmál, birtist hér sem saklausir og hefðbundnir samfélagsvettvangar. En á bak við tjöldin virka þessir vettvangar sem óformleg hliðarstjórnsýsla þar sem hinir raunverulegu samningar eru gerðir áður en pappírarnir koma nokkurn tímann á borð opinberra embætta.

Heitu pottarnir: Hin raunverulegu ráðuneyti

Það er gömul og viðurkennd saga í íslenskri pólitík að mikilvægustu ákvarðanir landsins séu ekki teknar á formlegum fundum í ráðuneytum eða nefndarherbergjum Alþingis. Þær eru afgreiddar klukkan sjö á morgnana í heitu pottum landsmanna. Í pottinum fellur hinn formlegi stjórnsýslubúningur og allir eru jafnir — á yfirborðinu.

Þarna situr dómarinn við hliðina á lögfræðingnum sem rekur stórt mál fyrir rétti, eða ráðherrann við hliðina á forstjóranum sem vantar breytingu á deiliskipulagi eða ríkisstyrk fyrir gæluverkefni sitt. Í þessu lausa og óformlega umhverfi eru línurnar lagðar með nikki og handabandi í vatninu. Þegar málið mætir svo í formlegan farveg stjórnsýslunnar vikum síðar, er ferlið aðeins leikrit til að uppfylla lagaskilyrði. Niðurstaðan var löngu kláruð í pottinum, langt utan seilingar opinbers gagnsæis eða eftirlits.

Íþróttafélögin: Ræktunarstöðvar tengslanetsins

Íþróttafélögin á Íslandi eru miklu meira en vettvangur fyrir lýðheilsu og hreyfingu barna. Þau starfa mörg hver sem öflugar valda- og hagsmunablokkir. Í stjórnum, bakhjarlafélögum og öldungaráðum stóru íþróttafélaganna á höfuðborgarsvæðinu sitja áhrifamestu menn atvinnulífsins, fjármálakerfisins og stjórnmálanna hlið við hlið.

Undir því yfirskini að verið sé að „styðja strákana okkar“ myndast þarna djúp persónuleg tengsl og siðferðisleg skuldastaða. Þegar stór byggingarfélög fá ítrekað úthlutað bestu byggingarlöndunum hjá sveitarfélögum, eða þegar opinberir innkaupasamningar renna undarlega þægilega til ákveðinna fyrirtækja, þarf oft ekki annað en að skoða hvaða íþróttafélagi viðkomandi bæjarfulltrúar og viðskiptamenn tilheyra. Klíkuböndin sem verða til á hliðarlínunni í íþróttahúsum landsins flytjast milliliðalaust yfir í úthlutun sameiginlegra verðmæta þjóðarinnar.

Þorrablótin og menningarsamtryggingin

Íslensk menningarskemmtun, eins og þorrablót í héraði eða lokaðar samkomur á Þorláksmessu, er fullkominn vettvangur til að afmá mörkin á milli einkahagsmuna og opinberrar ábyrgðar. Á þessum samkomum mætast menn úr öllum áttum: stórútgerðarmaðurinn, lögreglustjórinn, saksóknarinn og kjörni fulltrúinn.

Ríkjandi stemning á þessum vettvangi er sú að „við séum öll í sama liðinu.“ Þessi félagslega skjaldborg drepur niður allt faglegt eftirlit og gagnrýna hugsun. Hvernig á eftirlitsmaður eða rannsakandi að ganga af hörku gegn fyrirtæki sem grunað er um samkeppnisbrot eða auðlindarán, ef hann sat tveimur vikum áður við sama borð og forstjórinn, drakk brennivín og söng um feðraarfinn? Menningin skapar félagslega siðgæðisgildru. Sá sem leyfir sér að gagnrýna eða rannsaka hagsmunanetið er stimplaður sem „óhlutvændur“ eða sem eyðileggingarafl í hinu samsetta samfélagi.

Hestamannamótin: Hliðarheimur sveitavaldsins

Hestaíþróttin á Íslandi á sérstakan stað í hjarta þeirra stjórnmálaflokka sem lengst hafa farið með völd í landinu. Landsmót hestamanna og minni mót í sveitunum eru miðstöðvar fyrir það sem kalla má baklandspólitík.

Hér mætast stórbændur, fjárfestar, útgerðarmenn og æðstu ráðamenn þjóðarinnar í frjálslegum klæðnaði yfir girðingunni. Í þessu umhverfi, fjarri kastljósi fjölmiðla og kröfum um formlegt gagnsæi, eru hagsmunir landbúnaðarins, innflutningshöft, styrkir og ríkisábyrgðir ræddar og ákveðnar. Þetta heldur lífinu í gamla klíkuveldinu og tryggir að nýjar hugmyndir, erlend samkeppni og nútímaleg neytendavernd komast aldrei að borðinu.

Fermingarveislurnar og ættartengslagildran

Í samfélagi þar sem nánast allir eru tengdir í fimmta lið, eru fjölskylduböndin notuð sem kerfisbundin afsökun fyrir vanhæfi og spillingu. Í fermingarveislum, stórafmælum og jarðarförum situr valdaelítan saman og borðar flatkökur. Ríkisendurskoðandinn er tengdafaðir lögfræðingsins sem gætir hagsmuna bankans; ráðherrann er bróðir forstjórans í stóra fasteignafélaginu.

Þegar hneykslismál koma upp og bent er á augljósa hagsmunaárekstra í opinberri stjórnsýslu, er svarið alltaf hið dæmigerða íslenska andvarp: *„Já, en við erum svo fámenn, þetta verður bara svona.“* Fámennið er ekki náttúrulögmál sem veldur spillingu; það er notað sem lagaleg og siðferðisleg afsökun til að viðhalda fullkomnu vanhæfi í stjórnsýslunni og loka dyrunum á þá sem standa utan ættbálksins.

Niðurstaðan: Kerfi sem neitar að breytast

Þessi séríslenski undirheimavettvangur gerir það að verkum að klíkuveldið þarf ekki leyniorð eða dulkóðuð skilaboð. Kerfið starfar eftir þeirri einföldu og óskrifuðu reglu að „sá sé vinur sem í raun reynist.“ Ef einstaklingur er duglegur að mæta á réttu mótin, styrkja réttu íþróttafélögin, nikka á réttum stöðum í heita pottinum og halda kjafti þegar frændi hans eða flokksbróðir klúðrar opinberu útboði, þá tryggir samtryggingin að hann verður fóðraður af kerfinu.

Þetta er ástæðan fyrir því að það breytist ekkert við kosningar á Íslandi. Stjórnmálaflokkarnir skipta kannski um sæti í ríkisstjórn, en félagarnir í heita pottinum eru nákvæmlega þeir sömu. Þessi leikflétta stendur fyrir allra augum, klædd í búning íslenskra hefða. Það er kominn tími til að borgararnir hætti að mæta í þessar veislur sem áhorfendur og krefjast þess að leikreglum samfélagsins verði breytt úr vinalýðræði yfir í raunverulegt réttlæti.