Gistiskýlið var opnað í september árið 2023 í kjölfar mikillar fjölgunar umsókna um alþjóðlega vernd og umdeildra breytinga á útlendingalögum sem urðu til þess að þau sem fá endanlega synjun um alþjóðlega vernd missa rétt til þjónustu sýni þau ekki samstarfsvilja. Hópurinn sem hefur dvalið í gistiskýlinu síðustu þrjú ár tilheyrir þeim hópi.
Samkvæmt svörum dómsmálaráðuneytisins var ákveðið í mars í fyrra að ábyrgð á starfsemi neyðarskýlisins flyttist frá félags- og húsnæðismálaráðuneytinu til dómsmálaráðuneytisins. Í kjölfarið gerði dómsmálaráðherra tímabundinn eins árs samning við Rauða krossinn um áframhaldandi rekstur skýlisins sem rennur út um næstu mánaðamót.
Húsnæðið í slæmu ástandi og rekstrarkostnaður hár
„Markmið samningsins var að skapa svigrúm til að finna varanlegri og hagkvæmari lausn. Rekstrarkostnaður neyðarskýlisins hefur verið hár, húsnæðið í slæmu ástandi og nýting mjög takmörkuð. Þá hefur Rauði krossinn ítrekað bent stjórnvöldum á að æskilegt sé að finna starfseminni annan farveg og fela öðrum aðila rekstur hennar,“ segir í svörum dómsmálaráðuneytisins um málið.
Þá segir að notendum hafi fækkað verulega og að þar hafi dvalið að jafnaði um fimm til tíu einstaklingar.
Fjórtán nýtt sér skýlið
Jón Brynjar Birgisson, sviðsstjóri aðgerðasviðs hjá Rauða krossi Íslands, segir alls um 14 einstaklinga hafa nýtt sér skýlið á einum eða öðrum tíma frá opnun þess 2023.
„Að jafnaði kannski í kringum tíu manns á hverjum tíma.“
Hann segir þarna um að ræða hóp sem hafi verið sviptur rétti til opinberrar þjónustu eftir að hafa fengið endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd.
„Og ekki getað notið neinnar annarrar þjónustu heldur en að vera í þessu gistiskýli og fá mat og húsaskjól.“
Viðurkenning á rétti til lágmarksþjónustu
Hann segir hópinn eiga að fá sömu þjónustu í Bæjarhrauni.
„Það lítum við á sem talsverða viðurkenningu, þegar við fórum af stað að pressa á stjórnvöld fyrir þremur árum hafði tekið gildi ný lagasetning um heimild til að svipta fólk rétti til opinberrar þjónustu sem hafði lokið umsókn með neikvæðri niðurstöðu í hæliskerfinu. Þá blasti við fólki að vera sett á götuna og við og fleiri félagasamtök tókum það ekki í mál og niðurstaðan var sú að við opnuðum þetta gistiskýli.“
„En nú viðurkennir ríkið skyldu sína og hefur tekið ákvörðun um að veita sambærilega þjónustu. Við verðum að líta á þetta sem áfangasigur sannarlega en þurfum að vera vakandi fyrir því að þessi þjónusta haldi áfram að minnsta kosti og að það verði til einhverjar bætur fyrir þennan hóp því þetta er afskaplega berskjaldaður hópur.“
Hópurinn njóti engrar opinberrar fyrirgreiðslu og eigi ekki rétt á heilbrigðisþjónustu, sem dæmi nema í algjörri neyð.
Samkvæmt svari dómsmálaráðuneytisins fá einstaklingarnir gistiaðstöðu og aðgang að sameiginlegum rýmum sem þeir geta nýtt yfir daginn í Bæjarhrauni. Ólíkt fyrirkomulaginu í neyðarskýlinu verði þeim auk þess ekki gert að yfirgefa húsnæðið yfir daginn. Þar munu þeir einnig, samkvæmt svari ráðuneytisins, fá aðgang að sérfræðingum og ráðgjöfum á vegum Heimferðar- og fylgdardeildar ríkislögreglustjóra (HOF), sem veita ráðgjöf og stuðning vegna undirbúnings brottfarar.
Einstaklingarnir fá einnig fæðispeninga sem samsvara þeirri upphæð sem aðrir umsækjendur um alþjóðlega vernd eiga rétt á, auk nauðsynlegrar heilbrigðisþjónustu.
Eigi að vera minna rask
Spurð hvers vegna húsnæðið í Bæjarhrauni hafi orðið fyrir valinu segir í svari dómsmálaráðuneytisins að þar dvelji nú þegar þau sem þegar hafa fengið endanlega synjun og bíða þess að vera vísað úr landi. Þó svo að lagabreytingin geri ráð fyrir að fólk missi rétt á þjónustu eftir 30 daga hafi verklagið verið þannig að fólk hefur fengið að vera áfram í húsnæðinu og notið einhverrar þjónustu sýni það samstarfsvilja. Aðrir hafa svo getað farið í gistiskýlið í Borgartúni.
„Með breytingunum geta einstaklingar sem bíða brottvísunar áfram dvalið í sama húsnæði og eru því þegar kunnugir aðstæðum þar. Þannig verður minna rask á högum þeirra, þótt þjónustustig verði lægra og dvalið verði í aðskildum rýmum innan húsnæðisins. Talið er að aukin nálægð við starfsemi HOF geti stuðlað að skilvirkari upplýsingagjöf, ráðgjöf og undirbúningi heimfarar, þar sem starfsfólk hefur betri yfirsýn yfir þá einstaklinga sem bíða brottfarar,“ segir í svari dómsmálaráðuneytisins um málið.
Þar er einnig áréttað að einstaklingunum sé frjálst að dvelja í úrræðunum og að enginn sé fluttur þangað eða neyddur til að dvelja þar.
Tengist ekki beint brottfararstöð
Dómsmálaráðherra er með á sinni þingmálaskrá að opna nýja brottfararstöð fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Til stóð að afgreiða frumvarpið á yfirstandandi þingi og að úrræðið yrði opnað í júní á þessu ári. Frumvarpið hefur verið til umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd frá því í nóvember á síðasta ári. Nefndin hefur fundað fjórtán sinnum um frumvarpið, síðast í gær.
„Við munum afgreiða málið úr nefnd sennilega strax í næstu viku,“ segir Grímur Grímsson, þingmaður Samfylkingarinnar og framsögumaður allsherjar- og menntamálanefndar, í svari til fréttastofu í dag.
Jón Brynjar segir ekki endilega liggja fyrir hvort hópurinn sem dvaldi í gistiskýlinu verði þjónustaður í brottfararstöð dómsmálaráðherra.
„Það er ekkert endilega augljóst. Þar er um að ræða fólk sem er í umsóknarferli um alþjóðlega vernd, en hér er um að ræða fólk sem er ekki í umsóknarferli um alþjóðlega vernd. Eftir því sem heyrist á dómsmálaráðherra er það ekki endilega víst.“
Veruleg fækkun umsókna
Samkvæmt tölfræði verndarsviðs Útlendingastofnunar höfðu í apríl hingað til lands komið 459 manns og sótt um alþjóðlega vernd. Til samanburðar var þessi fjöldi 4168 árið 2023, 1944 2024 og 1749 í fyrra. Stærstur hluti umsækjenda er frá Úkraínu og svo frá Venesúela og Palestínu. Á þessu ári hafa 479 umsóknir verið afgreiddar. 42 hefur verið veitt hæli og 72 synjað.
Í svari dómsmálaráðuneytisins segir að lokun neyðarskýlisins tengist brottfararstöðinni ekki með beinum hætti. Breytingarnar séu fyrst og fremst liður í hagræðingu og ákalli um breytingar á fyrirkomulagi úrræðisins, þar sem rekstrarkostnaður neyðarskýlisins hafi verið hár á sama tíma og nýting þess mjög takmörkuð.
„Jafnframt er talið að breytingarnar geti stuðlað að skilvirkari framkvæmd brottfara og bættri yfirsýn yfir þá einstaklinga sem bíða þess að yfirgefa landið,“ segir að lokum.
