Var svart fólk dregið til dauða í nafni vísindanna? Prófessorarnir Hulda Eiríksdóttir og Eiríkur Bergmann rekja í nýjasta þætti Skuggavaldsins sögu Tuskegee-rannsóknarinnar, þar sem læknar meinuðu mönnum vísvitandi um lífsbjargandi lyf við sárasótt.
Tuskegee-rannsóknin var raunverulegt samsæri yfirvalda sem teygði sig yfir fjóra áratugi, skapaði djúpstætt vantraust og elur enn þann dag í dag á nýjum samsæriskenningum.
Of gott tilboð til að hægt væri að hafna því
Árið 1932 barst fátækum, svörtum landbúnaðarverkamönnum í Macon-sýslu í Alabama óvænt bréf frá bandaríska heilbrigðisráðuneytinu. Þeim var tilkynnt að þeir þjáðust af því sem kallað var „slæmt blóð“, en það var á þeim tíma almennt heiti yfir ýmsa kvilla, þar á meðal kynsjúkdóminn sárasótt.
Tilboðið sem fylgdi bréfinu var of gott til að hafna því í miðri kreppu: Ókeypis læknisþjónusta, heitar máltíðir á skoðunardögum og loforð um fimmtíu dala útfararstyrk þegar þar að kæmi. Bændurnir mættu fullir vonar og treystu vísindamönnunum í hvítu sloppunum. En í raun voru þeir að stíga inn í martröð.
Plan vísindamannanna var ekki að lækna fólkið. Markmiðið var þvert á móti að meina þeim um lyf og fylgjast markvisst með því hvernig sjúkdómurinn legði taugakerfið, beinin og hjartað hægt og bítandi í rúst allt til dauðadags.
Treystu í blindni
Rannsóknin átti upphaflega aðeins að standa yfir í hálft ár en varði á endanum í yfir fjóra áratugi. Til að halda mönnunum innanborðs og tryggja að þeir mættu í sýnatökur, fengu læknarnir til liðs við sig unga og vel liðna svarta hjúkrunarkonu, Eunice Rivers.
Sjúklingarnir treystu Rivers í blindni og hún passaði upp á að þeir fengju að borða og keyrði þá í svokallaðar skoðanir þar sem þeim var gefið aspirín eða járn, en sagt að verið væri að gefa þeim alvöru lækningarlyf.
Það sem gerir söguna enn óhugnanlegri er hversu langt kerfið gekk til að halda mönnunum veikum. Þegar Bandaríkin gengu inn í seinni heimsstyrjöldina árið 1941 sendu læknarnir lista yfir mennina til herskráningaryfirvalda og fóru fram á að þeir yrðu undanskildir herkvaðningu. Ástæðan var sú að þeir vildu koma í veg fyrir að mennirnir fengju sjúkdómsgreiningu og lækningu hjá hernum.
Gróf mannréttindabrot sem fóru fram fyrir opnum tjöldum
Árið 1943, þegar pensilín varð aðgengilegt og farið var að nota það sem undralyf við sárasótt, vöruðu rannsakendurnir aðra lækna á svæðinu við því að gefa mönnunum sýklalyf. Allt var þetta gert til að vernda „gagnasafnið“ og tryggja að rannsóknin gæti haldið áfram óáreitt.
Þessi grófu mannréttindabrot fóru ekki fram í leyni heldur voru niðurstöðurnar reglulega birtar í virtum læknatímaritum án þess að fræðasamfélagið gerði athugasemdir. Það var ekki fyrr en uppljóstrarinn Peter Buxtun lak skjölunum til fjölmiðla árið 1972 að rannsóknin var loksins stöðvuð. Þá voru margir upphaflegu þátttakendanna dánir úr sárasótt eða afleiddum kvillum og margar fjölskyldur og börn þeirra höfðu smitast.
Skugginn af Tuskegee-málinu er langur og spilar stórt hlutverk í djúpstæðu vantrausti svartra Bandaríkjamanna á heilbrigðiskerfinu sem lifir enn góðu lífi í dag. Eins og sjá má sýnir sagan okkur að stundum eru samsærin dagsönn - líkt og fræðast má um í nýjasta þætti Skuggavaldsins sem nú er aðgengilegur í öllum helstu hlaðvarpsveitum.
