Páll Vilhjálmsson skrifar:

Kristrún Frostadóttir formaður Samfylkingar og forsætisráðherra er lærlingur í stjórnmálum. Kristrún er með fimm ára reynslu í stjórnmálum. Lærlingar verða meistarar er þeir leggja fram stykki er sannar hæfni þeirra og kunnáttu. Þjóðaratkvæðagreiðslan eftir viku leggur í hendur Kristrúnar efnivið í meistarastykki - verði niðurstaðan já.

Undir venjulegum kringumstæðum ganga stjórnmál út á málamiðlanir. Þjóðin gengur til þingkosninga og velur á milli sex til tíu framboða. Eftir kjördag semja tveir til þrír flokkar um meirihlutasamstarf og mynda ríkisstjórn. Þingræðið er þekkt og þrautreynt og skilar skaplega stöðugu stjórnarfari er stenst álagspróf, eins og bankahrunið staðfesti. Á hverjum tíma er meirihlutinn á alþingi í samtali við stjórnarandstöðu og þjóðina um þau pólitísku álitamál er afstöðu þarf að taka til. Ekki skemur en á fjögurra ára fresti endurnýjar þjóðin umboð sitt til þingsins.

Þjóðaratkvæðagreiðslan býður tvo kosti, já eða nei. Er flóknum spurningum er breytt í einfaldar tapast blæbrigði og fyrirvarar. Í stað málamiðlunar þingræðisins er almenningi stillt upp við vegg. Þjóðin, sá hluti hennar er lætur sig stjórnmál varða, skiptist í tvær fylkingar. Eftir kjördag er önnur fylkingin með böggum hildar en hin sigri hrósandi. Stjórnviskan, að efna til ófriðar þegar friður er í boði, lýsir ekki umhyggju fyrir landi og þjóð.

Engin knýjandi nauðsyn kallaði á þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-umsókn. Við síðustu þingkosningar, í nóvember 2024, var lítið sem ekkert rætt um ESB-aðild. Engin umræða var í samfélaginu um nú væri kjörráð að endurvekja ESB-umsókn sem legið hafði ofan í skúffu frá 2012, í 14 ár.

Þorgerður Katrín formaður Viðreisnar sá sér leik á borði við ríkisstjórnarmyndun að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu. Viðreisn fékk 15 prósent fylgi í síðustu þingkosningum og er eini flokkurinn á alþingi áhugasamur um ESB-aðild. Kristrún lét undan kröfu Þorgerðar Katrínar. Undanlátssemin skrifast á reynsluleysi lærlingsins.

Þjóðaratkvæði í þágu Viðreisnar er tilraun að kippa þingræðinu úr sambandi í einu tilteknu pólitísku álitamáli. Ekki er meirihluti á alþingi fyrir ESB-umsókn. Viðreisn freistar þess að sækja meirihluta í almennri atkvæðagreiðslu sem ekki er bindandi, aðeins ráðgefandi.

Lukkist tilraunin, þ.e. segi meirihluti kjósenda já, er staðfest gjá milli milli meirihluta alþingis og meirihluta kjósenda í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Pólitískur ómöguleiki blasir við. Sitjandi þing fékk ekki umboð kjósenda í síðustu kosningum að gera Ísland að ESB-ríki. Hér er kominn efniviðurinn í meistarastykki Kristrúnar.

Verði úrslitin já verður krafist þingkosninga til að samræma vilja þings og þjóðar. Tilraun að afnema þingræðið í afmörkuðu pólitísku álitamáli er ný af nálinni. Engin hefð er fyrir viðbrögðum staðfesti þjóðaratkvæðagreiðsla gjá milli þings og þjóðar.  Í þingsályktun utanríkisráðherra um atkvæðagreiðsluna segir berum orðum að úrslitin hljóti að hafa ,,mikið pólitískt gildi." Til dæmis þingrof og kosningar. Sjálf hefur Þorgerður Katrín gert kosninguna á laugardag flokkspólitíska með því að vera í fyrirsvari fyrir já-fylkinguna. Á meðan þjóðin gerir upp hug sinn situr hún undir stöðugu áreiti formanns flokks með 15 prósent þingfylgi.

Kristrún hélt sér til hlés í þingumræðum um þjóðaratkvæði í þágu Viðreisnar. Hún mætti ekki á formannafund RÚV eftir að stjórnarmeirihlutinn tilkynnti að ESB-umsókn skyldi stefnt í þjóðaratkvæði. Í kosningabaráttunni síðustu þrjá mánuði er Kristrún lítt sýnileg. Er hún boðaði til ,,hlustunarfunda" fyrir nokkrum dögum var það undir þeim formerkjum að forsætisráðherra fundaði með almenningi. Ekki til að hafa í frammi pólitísk skilaboð heldur hlýða á sjónarmið Jóns og Gunnu. Varfærni og hófstilling Kristrúnar er í hrópandi andstöðu við Þorgerði Katrín utanríkisráðherra sem gerir atkvæðagreiðsluna að flokkspólitísku kappsmáli.

Ný skoðanakönnun á fylgi flokka sýnir Viðreisn lækka flugið, tapar mest flokka á milli kannana. Samfylking bætir við sig, er stærst flokka. Þrátt fyrir að baða sig í sviðsljósi fjölmiðla í þrjá mánuði tapa Þorgerður Katrín og Viðreisn fylgi. ESB-umsóknin er dragbítur á fylgi ekki veiðikló.

Fari svo að já við ESB-umsókn verði ofan á eftir viku mun Þorgerður Katrín þakka sér og Viðreisn árangurinn. Utanríkisráðherra fær beint pólitískt umboð frá kjósendum að hrinda úr vör nýjum ESB-leiðangri. Annar sigurvegari verður Dagur B. Eggertsson fyrrum borgarstjóri og keppinautur Kristrúnar um völd og áhrif í Samfylkingunni.

Andspænis tangarsókn Þorgerðar Katrínar og Dags er Kristrún með efnivið til meistaraprófs í stjórnmálaiðn. Afgerandi pólitísk rök hníga að þingkosningum blasi við að þing og þjóð eru ekki samstíga í jafn stóru álitamáli og ESB-umsókn. Stjórnarandstaðan mun krefjast þingkosninga og samfélagsumræðan taka undir. Skorað verður á forsætisráðherra að rjúfa þing og leita umboðs kjósenda. Úrtöluröddum yrði svarað með ,,hva, treystið þið ekki þjóðinni". Lýðræðisveislan yrði framlengd um þrjá mánuði. Ríkisstjórnin er hvort eð er verklaus í öllum öðrum málum en þeim er snúa að ESB. Vel þekkt slagorð mætti endurnýta: Já til að sjá nýtt þing.

Þingkosningar hafa stjórnskipulegt gildi, ólíkt þjóðaratakvæðagreiðslunni eftir viku sem aðeins er ráðgefandi. Óraunhæft er að leggja upp í langt og strangt aðlögunarferli, sem í ofanálag krefst stjórnarskrárbreytinga, án samstillingar þings og þjóðar.

Kristrún fær fleiri daga undir feldi en Þorgeir Ljósvetningagoði forðum. Forsætisráðherra, líkt og þjóðin öll, veit að niðurstaðan verður annað tveggja nei eða já. Í tilfelli nei má halda áfram stjórnarsamstarfinu með lítt breyttu sniði. Þorgerður Katrín færi á varamannabekkinn þar sem  Dagur Viðreisnar er fyrir. Verði já-ið hlutskarpara er tvennt í stöðunni. Í fyrsta lagi að sætta sig við Þorgerði Katrínu sem yfirráðherra stjórnarráðsins og að Dagur andi ofan í hálsmál forsætisráðherra sem heldur titli en glatar veldi. Í öðru lagi að setja saman meistarastykkið. Engan Machiavelli þarf til að greina hvor kosturinn er furstanum hagfelldari.