Sigurður Sigurðsson skrifar:

Þegar horft er yfir pólitískt landslag á Íslandi síðustu áratugi blasir við merkilegt og dularfullt fyrirbæri. Stjórnmálaflokkar mæta reglulega til leiks fullir hugsjóna, hlaðnir af réttlátri reiði kjósenda og staðráðnir í að knýja fram kerfisbreytingar á húsnæðismarkaði, í auðlindamálum og heilbrigðiskerfinu. En um leið og þeir stíga inn í Stjórnarráðið og hefja samstarf við Sjálfstæðisflokkinn, gerist nánast alltaf það sama - hugsjónirnar lognast útaf, baráttuandinn hverfur og hinir hugdjörfu umbótaleiðtogar breytast í bitlausa verndara þess kerfis sem þeir ætluðu að rífa niður.

Siguður Sigurðsson.

Þetta ferli er hvorki tilviljun né náttúrulögmál. Hér er á ferðinni útpæld, sálfræðileg og kerfisbundin leikflétta — pólitískt köngulóareitur — sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur fullkomnað til þess að afvopna alla samkeppni og tryggja óbreytt ástand fyrir hagsmunablokkir sínar. Skaðinn sem þessi lævísu klækjastjórnmál hafa valdið íslensku samfélagi er svakalegur og yfirgripsmikill. Hann mælist ekki aðeins í glötuðum auðlindum eða innviðahruni, heldur í markvissri eyðingu á siðferðisþreki íslenskrar stjórnmálamenningar. Þegar blái hanskinn bregður fyrir í heitu pottunum eða á bakherbergjafundum valdakerfisins, er það ekki boð um samstarf - það er upphaf að hægfara eitrun sem breytir frelsara almennings í fangaverði eigin hugsjóna.

Fyrsta stig: Létti dofinn og gervivaldið

Svikamyllan hefst ekki með einu stóru og augljósu svikamáli á einni nóttu. Hún byrjar með hægfara og lúmsku niðurbroti á siðferðiskennd og sjálfsmynd viðkomandi umbótaleiðtoga. Þegar ferskur vinstri- eða miðjuleiðtogi gengur inn í ríkisstjórnarsamstarf, mætir honum ekki harka, heldur yfirgengilegt faðmlag frá embættismannakerfinu og elítunni. Honum er hrósað fyrir að vera „ábyrgur“, „rannsóknarvandaður“ og „ríkisstjórnarhæfur“ frá stjórntækum flokki.

Þetta virkar sem öflugt deyfilyf á gagnrýna hugsun. Leiðtoginn fyllist þeirri blekkingartilfinningu að hann sé loksins kominn að borðinu þar sem hinir raunverulegu hagsmunir landsins eru dregnir upp. Hann fær ráðherrabíl, flotta skrifstofu og daglegan hóp ráðgjafa sem sía út raunveruleikann fyrir utan. Fyrsta einkenni eitursins er léttur dofi gagnvart gagnrýni úr eigin ranni. Ábendingar grasrótarinnar um að flokkurinn sé að missa sjónar á upprunalegum markmiðum sínum eru skyndilega afgreiddar sem „óraunsæi“ eða „óþolinmæði fólks sem skilur ekki flóknar leikreglur stjórnsýslunnar.“

Annað stig: Vaxandi meðvirkni og þokan

Fljótlega mæta fyrstu stóru málin þar sem Sjálfstæðisflokkurinn krefst síns í þágu eigendaklasans í landinu. Þetta eru sjaldnast einföld mál, heldur flóknar, tæknilegar og þokukenndar fléttur - breytingar á lögum um opinber hlutafélög (ohf.), ríkisábyrgðir, einkavæðing á innviðum í gegnum duldar leiðir eða úthlutun á sameiginlegum gæðum undir merkjum „hagræðingar“.

Málatilbúnaðurinn mætir fullmótaður úr lögfræðistofum og hagsmunasamtökum elítunnar. Umbótarandinn hefur hvorki tíma, tæknilegt bakland né svigrúm til að berjast gegn þessum flókna apparati. Hann samþykkir málin í ríkisstjórn gegn loðnum loforðum um að hans eigin mál fái framgang síðar á kjörtímabilinu. En með því að rétta upp hönd og samþykkja fyrsta þokukennda hagsmunamálið breytist staða leiðtogans varanlega. Hann er orðinn meðvirkur. Hann hefur skrifað undir spillinguna og getur þar af leiðandi ekki lengur gagnrýnt hana opinberlega án þess að afhjúpa eigið bitleysi. Hann er gengin inn í skugga samsektarinnar.

Þriðja stig: Nefndafarganið og lömunin

Hér er eitrið búið að ná fullum tökum og köngulóarvefurinn sýnir sinn raunverulega styrk. Í hvert sinn sem vinstri- eða miðjuleiðtoginn reynir að knýja fram sín eigin stóru hugsjónamál — hvort sem það er réttlát skattlagning á auðlindir, raunveruleg neytendavernd eða uppstokkun á húsnæðiskerfinu — mætir honum alltaf sama svarið frá klækjasmiðum Sjálfstæðisflokksins: „Við erum á vandaðri vegferð, en við verðum að skoða þetta betur og setja málið í nefnd, eða „Það er nauðsynlegt að bíða eftir heildstæðri skýrslu frá óháðum sérfræðingum.

Á meðan stefnumál umbótaflokkanna rotna í nefndum árum saman og gufa upp í tæknilegu málþófi, keyrir Sjálfstæðisflokkurinn sín eigin mál í gegnum þingið á nokkrum vikum undir merkjum „efnahagslegs stöðugleika“. Umbótaleiðtoginn stendur eftir með tómar hendur en bunka af ólesnum nefndarálitum. Skaðinn er algjör: Leiðtoginn er orðinn svo flæktur í vefinn að hann getur varla mætt á fundi í sínu eigin flokksfélagi. Hann kvíðir því að mæta grasrótinni, fólkinu sem barðist fyrir hann, því hann á engin svör. Hann veit ekki einu sinni lengur hvernig það gerðist að Sjálfstæðisflokkurinn fékk allt sitt fram á meðan hann stendur eftir sem pólitískt gjaldþrota verkfæri.

Niðurstaðan: Að verja herfangið með lýðræðinu

Þetta er mesta tragík íslenskrar stjórnmálasögu. Hugdjarfir leiðtogar sem mæta til leiks sem frelsari almennings enda sem fangaverðir eigin hugsjóna. Þeir eyða öllum sínum pólitíska þrótti í að útskýra og afsaka í sjónvarpssal hvers vegna hlutirnir „taka tíma“ og hvers vegna „málamiðlanir séu nauðsynlegar í ábyrgri stjórnsýslu.“ Þeir eru hættir að berjast við köngulónna; þeir eru orðnir hluti af vefnum hennar.

Sjálfstæðisflokkurinn þarf á þessu ferli að halda. Til þess að viðhalda hinu lokaða lénsskipulagi og verja þau auðæfi sem rænd hafa verið af þjóðinni í gegnum áratugi, þarf flokkurinn reglulega ný fórnarlömb til að sýna að hér ríki „samstarf og lýðræði“. Þegar kosningar breyta engu um grundvallarstrúktúr samfélagsins, vegna þess að allir samstarfsflokkar eru sprautaðir með sama lamandi eitrinu, er lýðræðið orðið að sýndarleikriti.

Blekkingin fellur aðeins þegar nýir flokkar neita að mæta til leiks á forsendum heitu pottanna, neita að láta vefja sig í silkiklæði ráðherrastólanna og átta sig á því að eina leiðin til að breyta kerfinu er að rífa niður vefinn sjálfan fremur en að gerast meðvirkur gísl í honum. Þjóðin á heimtingu á raunverulegu réttlæti, en ekki áframhaldandi siðspillingu klæddri í búning ríkisstjórnarsamstarfs.

Höfundur er byggingaverkfræðingur.