Ár er liðið frá því að Alþjóðadómstóllinn í Haag birti ráðgefandi álit á skyldum ríkja vegna loftslagsbreytinga. Eftir mikla gagnarýni og langan málflutning komst dómstóllinn að einróma niðurstöðu um að loftslagsmál hefðu áhrif á öllum sviðum mannlegrar tilveru, alls staðar í heiminum, og að öllum ríkjum bæri því skylda til þess að vernda loftslagið af fremsta megni.
Bjarni Már Magnússon, doktor í lögfræði og sérfræðingur í þjóðarétti, rýndi í þetta mikla plagg fyrir Loftslagsráð. Hann segir það umfangsmesta ráðgefandi álit í sögu dómstólsins, og marka tímamót í þróun þjóðaréttar á sviði loftslagsmála.
Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna falaðist eftir áliti dómstólsins, að frumkvæði nokkurra Kyrrahafsríkja sem stafar mikil ógn af yfirstandandi loftslagsbreytingum. Þótt ráðgefandi álitið sé ekki bindandi, eins og ráða má af heiti þess, þá vegur það mjög þungt, segir Bjarni, og ljóst að það mun hafa mikil áhrif á lagasetningu, lagatúlkun, túlkun á alþjóðasamningum og dómaframkvæmd á flestum sviðum tilverunnar, jafnt í alþjóðasamstarfi sem innan einstakra ríkja.
Loftslagsbreytingar virða hvorki lög né landamæri og hafa áhrif á allt og alla
Eitt það mikilvægasta sem gert er í þessu áliti Alþjóðadómstólsins, segir Bjarni, er einmitt að útskýra hvernig fjöldi alþjóðasamninga og -venja hangir og virkar saman. Parísarsamningurinn og Rammasamningur Sameinuðu þjóðanna eru vissulega meginstoðir hvers kyns alþjóðasamstarfs í loftslagsmálum. Því vildu sum ríki, þar á meðal Ísland og Norðurlöndin öll, að skuldbindingarnar sem í þeim felast hefðu meira vægi, væru rétthærri en aðrar á þessu sviði.
„Og svo er það hitt sjónarmiðið, sem varð ofan á,“ segir Bjarni, „að það bæri að skilja þetta með miklu heildstæðari hætti. Að þetta væri samhangandi heild og það bæri að skýra samningana og venjurnar saman. Túlka þetta sem nokkurs konar heild.“
Loftslagsgleraugna krafist við alla lagasetningu og -túlkun
Þetta þýðir að lesa beri alls kyns samninga og löggjöf með loftslagsgleraugunum en ekki bara loftslags- og umhverfislöggjöf eða loftslagssamninga eins og Parísarsamninginn. Þannig hefur þetta álit meðal annars mikil áhrif á mannréttindasviðinu, bendir Bjarni á, til dæmis á það hvenær senda má hælisleitendur aftur til síns heima. Ekki er heimilt að senda fólk í aðstæður þar sem því er hætta búin.
Til þessa hefur þetta verið túlkað nokkuð þröngt og miðað við stjórnarfar, stríðsátök og annað þess háttar þegar metið er hvort óhætt sé gera fólk afturreka með hælisumsókn sína. En nú verður líka að taka tillit til loftslagsbreytinga og áhrifa þeirra og afleiðinga í upprunaríki viðkomandi.
Brot gegn loftslagsvernd jafngilda brotum gegn mannkyni – sama regla og gildir um þjóðarmorð
Það að fara yfir hverjar skuldbindingar ríkja í loftslagsmálum eru og hvernig þær hanga saman og virka inn í aðra alþjóðasamninga og löggjöf er annar meginþátturinn í áliti dómstólsins, segir Bjarni Már. Hinn hlutinn snýst um hvernig draga megi ríki til ábyrgðar, standi þau ekki við gerða samninga á þessu sviði. Og sá hluti geymir það sem kalla má ákveðið sprengiefni, að sögn Bjarna.
„Dómstóllinn hafnar því að loftslagsbreytingar séu þess eðlis að ábyrgð verði ekki komið við vegna þess að losun stafi frá mörgum ríkjum samtímis.“ Af þessu leiðir, segir Bjarni, að hægt sé að taka stök ríki og stefna þeim fyrir brot á loftslagstengdum skuldbindingum. Dómstóllinn staðfesti að slík brot geti falið í sér alþjóðlega ólöglega háttsemi, sem leiði þá til ábyrgðar viðkomandi ríkis og jafnvel skaðabótamála.
Alþjóðadómstóllinn líti sem sagt svo á að loftslagsskuldbindingar ríkja séu sérstaks eðlis þar sem þær varði allt mannkyn. Þess vegna geti ríki sem ekki hafa orðið fyrir beinu tjóni stefnt öðru ríki fyrir brot á þeim skuldbindingum.
„Þetta er svipuð regla – eða í rauninni sama regla – og gildir um það sem í daglegu tali er kallað þjóðarmorð, eða hópmorð,“ segir Bjarni og tekur mál Suður-Afríku gegn Ísrael um þjóðarmorð á Palestínumönnum sem dæmi.
Handbók fyrir fólk sem vill knýja eigin stjórnvöld til að standa við loftslagsskuldbindingar
Álitið gagnast ekki einungis í milliríkjadeilum og alþjóðasamstarfi heldur líka í baráttu almennings og félagasamtaka fyrir skilvirkari loftslagsaðgerðum í eigin landi. Þannig sé ekki gerð aðgreining á því hvort fólk kæri vanefndir stjórnvalda á loftslagsskuldbindingum sínum til innlendra eða alþjóðlegra dómstóla, báðar leiðir séu færar. Til dæmis til þess að knýja fram leiðréttingu á landsframlagi viðkomandi ríkis.
Um eða yfir þrjú þúsund mál af þessu tagi hafa nú þegar verið höfðuð víða vegar um heim, ýmist fyrir innlendum og alþjóðlegum dómstólum eða innan stjórnsýslunnar, með misjöfnum árangri. Og þetta álit Alþjóðadómstólsins styrkir verulega stöðu þeirra sem hyggja á slíkt í framtíðinni.
„Ég myndi segja það. Og það eru sumir sem hafa bent á að þetta álit sé bara handbók fyrir þá sem ætla sér að stefna ríkjum vegna loftslagsbreytinga. Og þetta styrkir rök þeirra sem hafa verið á þeim buxunum.“
Rætt var við Bjarna í Speglinum í vikunni, meðal annars um þýðingu álitsins fyrir íslenska umhverfislöggjöf, loftslagsskuldbindingar Íslands og gagnrýni á það. Hlusta má á viðtalið allt í spilaranum hér fyrir neðan.
